عصبانیت یکی از آن موضوعاتی است که وقتی به آن نگاه دقیق تری بیندازیم متوجه می شویم چقدر ابعاد گوناگونی دارد. در نوجوانان این رفتار معمولاً از دل ترکیبی از زمینه های ژنتیکی، شرایط خانوادگی و اجتماعی و همچنین وضعیت روانی فرد شکل می گیرد و می تواند خودش را در قالب برخورد فیزیکی، حرف های تند، رفتارهای اجتماعی نامناسب یا حتی آزار در فضای آنلاین نشان دهد.
اگر بخواهیم واقعاً بتوانیم با این نوع رفتارها در نوجوانان کنار بیاییم، اولین قدم شناخت ریشه ها و شکل های مختلف عصبانیت در نوجوان است. در این متن از آلامتو قصد داریم ابتدا ببینیم عصبانیت دقیقاً یعنی چه و چرا در نوجوانان بروز پیدا می کند، سپس چند راهکار برای مواجهه با آن پیشنهاد می دهیم.
چرا نوجوان عصبانی می شود؟
وقتی صحبت از عصبانیت نوجوان می شود منظور رفتاری است که هدفش آزار رساندن یا ناراحت کردن یک فرد دیگر است. این رفتار در سنین نوجوانی ممکن است شکل های متفاوتی به خود بگیرد؛ گاهی به صورت حرف های تند و آزاردهنده، گاهی به شکل درگیری فیزیکی و گاهی هم در قالب رفتارهایی که با هنجارهای اجتماعی همخوانی ندارند. چند نمونه از این رفتارها را می توان این طور نام برد:
- داد و فریاد کردن؛
- به کار بردن الفاظ زشت و ناسزا؛
- طعنه زدن یا تحقیر کردن دیگران با کلام؛
- دست بلند کردن یا هر نوع خشونت جسمی؛
- رفتارهایی که از کنترل خارج شده اند، مثل بیرون ماندن تا نیمه های شب؛
- آزار و اذیت دیگران در شبکه های اجتماعی؛
- شایعه پراکنی و بدگویی پشت سر افراد؛
- خراب کردن وسایل متعلق به دیگران، مانند خط انداختن روی خودرو یا پنچر کردن چرخ ماشین
به طور کلی می توان پرخاشگری نوجوانان را به دو دسته تقسیم کرد:
یک نوع آن پرخاشگری آشکار است که کاملاً بیرونی و قابل مشاهده است، مثل دعوای فیزیکی یا برخوردهای کلامی تند مانند داد زدن سر کسی یا توهین مستقیم. نوع دیگر پرخاشگری پنهان نام دارد که کمتر به چشم می آید ولی می تواند به همان اندازه آسیب برساند. کنار گذاشتن یک نفر از جمع دوستان، پخش کردن شایعه یا استفاده از ترفندهای زیرکانه برای تنها گذاشتن یک فرد، همه در همین دسته جای می گیرند.
تفاوت عصبانیت میان پسران و دختران نوجوان
گاهی اوقات عصبانیت در نوجوانان می تواند سیگنالی از یک مشکل روانی زمینه ای باشد مخصوصاً در پسرها. علتش هم تا حدی به تربیت اجتماعی برمی گردد؛ چون پسرها معمولاً از کودکی یاد می گیرند که باید «قوی» به نظر برسند و احساسات آسیب پذیرشان مثل ترس یا غم را بروز ندهند. همین سرکوب احساسات، بعضی وقت ها راه خودش را از طریق خشم یا رفتار پرخاشگرانه پیدا می کند. البته این حرف به این معنا نیست که فقط پسرها دچار چنین رفتارهایی می شوند، دخترها هم از این قاعده مستثنا نیستند.
به طور کلی جنسیت یکی از فاکتورهایی است که روی نوع پرخاشگری تاثیر می گذارد. پژوهش هایی که کوئی و داج در سال ۱۹۹۷ انجام دادند نشان داد که مردان به طور کلی سطح بالاتری از پرخاشگری را نسبت به زنان از خود بروز می دهند. بیورکویست هم در تحقیقی که سال ۱۹۹۴ منتشر کرد اشاره کرد که مردان زودتر عصبانی می شوند و بیشتر تمایل دارند خشمشان را به صورت فیزیکی نشان دهند.
بررسی های مختلف نشان داده اند که نوع پرخاشگری بین دو جنس متفاوت است. پرخاشگری فیزیکی در پسران بیشتر دیده می شود و این الگو تقریباً در اغلب فرهنگ ها و سنین مختلف تکرار شده. پسرها بیشتر درگیر دعوا و برخوردهای آشکار می شوند اما در دخترها، به خصوص در سن نوجوانی، پرخاشگری بیشتر جنبه ی رابطه ای و اجتماعی پیدا می کند. آن ها معمولاً از راه هایی مثل کنار گذاشتن کسی از جمع، پخش شایعه یا خراب کردن یک دوستی برای کنترل یا آسیب رساندن به دیگران استفاده می کنند.
عصبانیت کلامی هم بین هر دو جنس مشترک است، هرچند تفاوت چندانی بین دخترها و پسرها در این زمینه دیده نمی شود و بیشتر به شرایط و موقعیت خاص هر فرد بستگی دارد.
علت های پنهان عصبانیت در نوجوانان
وقتی به دنبال ریشه های عصبانیت در نوجوانان می گردیم متوجه می شویم که این رفتار معمولاً حاصل ترکیبی از چند عامل مختلف است؛ از جمله زمینه های زیستی و عصبی، شرایط محیطی و همچنین وضعیت روانی فرد. تغییرات هورمونی دوران بلوغ، زمینه های ژنتیکی، فضای حاکم بر خانواده، نوع روابط با همسالان و همچنین مشکلات سلامت روان، هر کدام به نوعی می توانند در شکل گیری این نوع رفتار نقش داشته باشند.
تغییرات هورمونی دوران بلوغ
یکی از عواملی که می تواند روی میزان عصبانیت نوجوانان اثر بگذارد تغییراتی است که در سطح هورمون های بدن طی دوران بلوغ رخ می دهد، چون نوسان این هورمون ها به طور مستقیم روی خلق وخو و رفتار فرد تاثیر می گذارد.
در این دوران بدن نوجوان دستخوش تغییرات زیادی می شود که یکی از مهم ترین هایشان افزایش هورمون های جنسی مانند تستوسترون در پسران و استروژن و پروژسترون در دختران است. تستوسترون از دیرباز با بروز رفتارهای پرخاشگرانه مرتبط دانسته شده و تحقیقات مختلف نشان داده اند هرچه سطح این هورمون بالاتر باشد، تمایل فرد به رفتارهای تهاجمی هم بیشتر می شود.
از طرف دیگر تغییرات فیزیکی بلوغ خودشان به تنهایی می توانند منشا احساسات منفی باشند؛ مثلاً بم شدن صدای پسران، رشد موهای صورت در آن ها یا شروع دوران قاعدگی در دختران، همگی تغییراتی هستند که می توانند باعث ایجاد نوعی تنش و تحریک درونی در نوجوان شوند و همین موضوع در بعضی موارد به بروز پرخاشگری منجر می شود.
علاوه بر این، هورمون ها روی سیستم عصبی هم تاثیر مستقیم می گذارند و همین موضوع می تواند باعث تغییرات سریع و شدید در حال و هوای روانی نوجوان شود. این نوسانات خلقی گاهی نوجوان را بیشتر از قبل حساس، زودرنج و در برخی مواقع پرخاشگر می کند.
تحقیقی که رامیرز و همکارانش در سال ۲۰۰۳ انجام دادند نشان داد که تستوسترون به شکلی غیرمستقیم روی پرخاشگری اثر می گذارد، در حالی که پایین بودن فعالیت محور HPA بیشتر با رفتارهای ضداجتماعی در ارتباط است. همچنین آندروژن های آدرنال هم در بروز رفتارهای خشونت آمیز در پسران نقش دارند و جالب است بدانید تفاوت های جنسیتی مربوط به این موضوع حتی از دوران پیش از تولد شکل می گیرند.
البته باید در نظر داشت که هورمون ها به تنهایی عامل اصلی نیستند بلکه با عوامل استرس زای روانی و اجتماعی هم تعامل دارند، به این معنا که پرخاشگری معمولاً حاصل ترکیبی از عوامل زیستی، روانی و اجتماعی است.
فشارهای خانوادگی و تربیتی
نبود گرمای عاطفی، محبت کافی، مراقبت درست، نظارت مناسب و فضای لازم برای استقلال از سوی والدین از جمله عواملی هستند که می توانند زمینه ساز عصبانیت در نوجوانان شوند. سبک های فرزندپروری سخت گیرانه یا اقتدارگرایانه، وجود خشونت میان والدین یا سایر اعضای خانواده، طلاق، سابقه جرم یا بزهکاری والدین، پایین بودن سطح تحصیلات آن ها، بزرگ بودن اندازه ی خانواده و شرایط اقتصادی نامناسب، همگی می توانند تاثیر قابل توجهی روی شکل گیری رفتار پرخاشگرانه در نوجوان داشته باشند.
مشکلات تحصیلی و استرس مدرسه
فشارها و دغدغه هایی که در محیط مدرسه به نوجوان تحمیل می شود نیز می تواند زمینه ساز بروز رفتار پرخاشگرانه باشد. نوجوانان معمولاً نگرانی های زیادی درباره ی درس، موفقیت تحصیلی، آینده ی شغلی و روابطشان با دیگران دارند و همین نگرانی ها می تواند باعث شود تحریک پذیرتر شوند و رفتار پرخاشگرانه از خودشان نشان دهند.
بسیاری از نوجوانان از طرف والدین، معلمان یا حتی خودشان تحت فشار قرار می گیرند تا نمرات بهتری بگیرند یا در فعالیت های مدرسه موفق تر عمل کنند. وقتی این فشار بیش از حد شود و نوجوان نتواند این انتظارات را برآورده کند، احساس شکست و ناامیدی می کند که همین حس می تواند زمینه ساز رفتار پرخاشگرانه باشد.
افت تحصیلی یا ناتوانی در انجام تکالیف و کسب نمرات قابل قبول می تواند حس ناکارآمدی را در نوجوان تقویت کند. این احساس در بسیاری از موارد به خشم و پرخاشگری تبدیل می شود، به خصوص وقتی نوجوان نتواند احساسات خودش را به شکل درستی بیان کند.
همچنین استرس مداومی که از فضای مدرسه ناشی می شود چه به دلیل امتحانات، چه تکالیف سنگین یا رقابت با همکلاسی ها، می تواند تحریک پذیری نوجوان را بالا ببرد و باعث شود او زودتر عصبانی شود و رفتار پرخاشگرانه ی بیشتری از خود نشان دهد.
دوستان و محیط اجتماعی
محیطی که نوجوان در آن رشد می کند تاثیر زیادی روی گرایش او به پرخاشگری دارد. زندگی در فضاهایی که پر از استرس یا محرومیت است و منابع و فرصت های کافی در دسترس نیست، احتمال بروز رفتار پرخاشگرانه را بیشتر می کند. شرایط نامناسب اقتصادی و اجتماعی و همچنین قرار گرفتن در معرض خشونت می تواند به طور مستقیم روی شکل گیری این نوع رفتار اثر بگذارد.
روابط با همسالان و تمایل برای پذیرفته شدن در گروه دوستان یا کسب جایگاه اجتماعی نیز می تواند روی سطح پرخاشگری نوجوان تاثیر بگذارد. طرد شدن از سوی همسالان، قلدری و همراهی با گروه های دوستانه ای که رفتارهای بزهکارانه دارند، همگی می توانند این نوع رفتار را تقویت کنند. طبق پژوهشی که فاریس و همکارانش در سال ۲۰۱۲ انجام دادند، دوستی با افرادی که رفتار پرخاشگرانه دارند می تواند احتمال بروز همین رفتار در خود نوجوان را تا بیست درصد افزایش دهد.
کمبود خواب و تغذیه ی نامناسب
کمبود خواب کافی و تغذیه نامناسب هم می توانند تحریک پذیری را افزایش دهند، توانایی کنترل احساسات را کاهش دهند و در نهایت زمینه ساز بروز پرخاشگری در نوجوانان شوند.
وقتی خواب کافی نباشد بخش هایی از مغز که مسئول کنترل احساسات هستند مانند قشر پیش پیشانی نمی توانند به درستی عملکردشان را انجام دهند. همین موضوع باعث می شود نوجوان تحریک پذیرتر و زودرنج تر شود و احتمال بروز رفتار پرخاشگرانه در او بالاتر برود.
نوجوانی که خواب کافی نداشته باشد معمولاً احساس خستگی و بی حوصلگی می کند و در نتیجه نسبت به محرک های اطرافش حساس تر می شود و سریع تر از کوره در می رود. کمبود خواب همچنین باعث می شود نوجوان نتواند به شکل منطقی فکر کند یا مشکلاتش را با راه حل های درست برطرف کند و به همین دلیل بیشتر به سمت واکنش های تهاجمی و پرخاشگرانه گرایش پیدا می کند.
مشکلات روحی و اضطراب پنهان
مشکلات مربوط به سلامت روان و اضطرابی که به ظاهر دیده نمی شود، از طریق ایجاد تنش درونی، اختلال در کنترل احساسات، کاهش توانایی مهار تکانه ها و افزایش حساسیت نسبت به تهدیدهای اجتماعی، می توانند نقش مهمی در پرخاشگری نوجوانان ایفا کنند.
بسیاری از نوجوانان دچار نوعی اضطراب هستند که هیچ وقت به طور آشکار بیان یا تشخیص داده نمی شود. همین اضطراب پنهان می تواند فشار روانی زیادی برای فرد به همراه بیاورد. نوجوانی که نمی تواند این احساسات اضطراب آور را به درستی پردازش یا بیان کند، ممکن است این فشار درونی را در قالب پرخاشگری بروز دهد.
مسائلی مثل افسردگی، اختلال اضطراب فراگیر، اختلال استرس پس از سانحه و اختلال دوقطبی می توانند تحریک پذیری فرد را بالا ببرند و توانایی کنترل تکانه را کاهش دهند و همین موضوع احتمال بروز واکنش های پرخاشگرانه را افزایش می دهد. برای مثال افسردگی در نوجوانان معمولاً با تحریک پذیری و احساس ناامیدی همراه است که می تواند خودش را در قالب رفتار پرخاشگرانه نشان دهد.
استفاده بیش از حد از فضای مجازی و بازی های ویدئویی
این روزها بازی های ویدئویی تاثیر قابل توجهی روی زندگی نوجوانان گذاشته اند. بسیاری از آن ها ساعت های زیادی از روز خود را صرف بازی می کنند و متاسفانه بخش قابل توجهی از این بازی ها هم محتوای خشونت آمیز دارند. کارن دیل و کریگ اندرسون در سال ۲۰۰۷ به این نکته اشاره کرده اند که بازی های ویدئویی به دلیل ماهیت تعاملی و جذابی که دارند نسبت به تماشای برنامه های تلویزیونی خشن یا فیلم های پرخشونت تاثیر بیشتری در افزایش پرخاشگری بر جای می گذارند.
استفاده بیش از اندازه از فضای مجازی هم می تواند به روش های مختلفی زمینه ساز پرخاشگری شود؛ از جمله قرار گرفتن مکرر در معرض محتوای خشن، بر هم خوردن الگوی خواب، فشار روانی ناشی از شبکه های اجتماعی و ضعیف ماندن مهارت های اجتماعی نوجوان.
پلتفرم های شبکه های اجتماعی متاسفانه گاهی به فضایی برای قلدری آنلاین تبدیل می شوند. کسانی که قربانی این نوع آزار می شوند ممکن است با خشم، ناامیدی یا حتی رفتار پرخاشگرانه به آن واکنش نشان دهند.
از طرف دیگر دیدن مداوم تصاویر فیلترشده و ایده آل از زندگی دیگران در این شبکه ها می تواند باعث کاهش عزت نفس، حسادت و آشفتگی عاطفی شود. این احساسات منفی به مرور روی هم انباشته می شوند و در نهایت می توانند خودشان را به شکل تحریک پذیری یا پرخاشگری نشان دهند، به خصوص اگر نوجوان راهی برای کنار آمدن با این احساسات پیدا نکرده باشد.
ژنتیک
بر اساس یافته های پژوهشی، برخی افراد از نظر ژنتیکی زمینه ی بیشتری برای بروز رفتار پرخاشگرانه دارند، یعنی صفاتی را از والدینشان به ارث می برند که آن ها را نسبت به این نوع رفتار مستعدتر می کند. برخی مطالعات در حوزه ژنتیک مولکولی نشان داده اند ژن هایی که مسئول تولید پروتئین های کلیدی در مسیر انتقال سروتونین هستند می توانند دچار تغییرات یا چندشکلی هایی شوند که با رفتار پرخاشگرانه ی تکانشی در ارتباط است. این موضوع در تحقیقات استنر و مندلویچ درباره ی نقش وراثت و سروتونین در رفتار پرخاشگرانه ی تکانشی هم به آن اشاره شده است.
بهترین روش های درمان عصبانیت در نوجوانان
پیش از هر اقدامی برای درمان عصبانیت در نوجوانان باید ابتدا ریشه اصلی این رفتار شناسایی شود. گاهی این پرخاشگری از مسائل عاطفی مثل خشم یا اضطراب سرچشمه می گیرد گاهی هم عوامل محیطی مانند اختلافات خانوادگی یا فشار همسالان در کار است و در برخی موارد هم ممکن است ریشه در اختلالات سلامت روان یا زمینه های زیستی داشته باشد. به همین دلیل معمولاً لازم است یک روان شناس یا مشاور ابتدا ارزیابی کاملی از وضعیت نوجوان انجام دهد تا بتوان مسیر درست درمان را پیدا کرد.
درمان دارویی پرخاشگری در نوجوانان
دارودرمانی معمولاً زمانی به کار گرفته می شود که عصبانیت با یک اختلال روان پزشکی مشخص مثل بیش فعالی، افسردگی یا اختلال دوقطبی همراه باشد. البته این نوع درمان باید همراه با سایر روش های درمانی و زیر نظر دقیق پزشک انجام شود.
بر اساس نتایج یک متاآنالیز که در سال ۲۰۰۶ و با بررسی چهل وپنج آزمایش کنترل شده انجام شد، دارودرمانی به طور کلی توانسته میزان پرخاشگری را تا پنجاه وشش درصد کاهش دهد. برای مثال داروی متیل فنیدات در بیمارانی که بیش فعالی داشتند توانسته پرخاشگری را تا نود درصد پایین بیاورد.
اروی ریسپریدون هم در نوجوانانی که اختلال سلوک و ضریب هوشی پایین داشتند اثری مشابه و کاهش نود درصدی در پرخاشگری نشان داده است. در میان دسته های دارویی مورد بررسی، محرک ها بیشترین سهم را داشتند و پس از آن ها به ترتیب داروهای ضدروان پریشی، ضدافسردگی و تثبیت کننده های خلق قرار می گرفتند.
درمان های روان شناختی و مشاوره ای
با انجام یک ارزیابی دقیق سلامت روان می توان فهمید که آیا پرخاشگری نوجوان ریشه در افسردگی، اضطراب، اختلال استرس پس از سانحه، اختلال طیف اوتیسم یا مشکلات دیگری دارد.
متخصص سلامت روان علاوه بر تشخیص، می تواند راهنمایی های لازم را هم درباره گزینه های درمانی مناسب در اختیار خانواده قرار دهد. پرداختن به علت اصلی پرخاشگری نه تنها به کاهش این رفتار در نوجوان کمک می کند بلکه حمایتی که او برای بهبود کلی زندگی و موفقیت در سایر زمینه ها نیاز دارد را هم فراهم می آورد.
درمان شناختی رفتاری
این نوع درمان به نوجوان کمک می کند یاد بگیرد چه چیزهایی باعث تحریک خشمش می شود، چطور مکانیسم های مقابله ای سالم تری بسازد و روابط اجتماعی بهتری داشته باشد. در این روش سعی می شود الگوهای فکری منفی که به خشم یا پرخاشگری منجر می شوند شناسایی شده و به نوجوان آموزش داده می شود این افکار را به چالش بکشد و آن ها را با تفکراتی منطقی تر و سالم تر جایگزین کند. تکنیک هایی مثل کنترل خشم، حل مسئله و تقویت مهارت های اجتماعی از جمله ابزارهایی هستند که در این روش استفاده می شوند.
رفتاردرمانی دیالکتیکی
این روش بیشتر روی تنظیم احساسات و تمرین ذهن آگاهی تمرکز دارد و معمولاً زمانی مفید است که پرخاشگری نوجوان ریشه در اختلال شدید تنظیم هیجانی داشته باشد. در این نوع درمان چهار محور اصلی دنبال می شود؛ تنظیم هیجان، تحمل پریشانی، بهبود روابط بین فردی و تقویت ذهن آگاهی. این روش به خصوص برای نوجوانانی که احساسات شدید یا رفتارهای خودآزارانه دارند بسیار کارآمد است.
خانواده درمانی
این نوع درمان روی بهبود کیفیت ارتباط و روابط میان اعضای خانواده تمرکز دارد و به رفع تنش هایی کمک می کند که ممکن است زمینه ساز پرخاشگری نوجوان باشند. در جلسات خانواده درمانی معمولاً هم نوجوان و هم اعضای خانواده، به خصوص والدین حضور دارند و تمرکز اصلی روی بهبود نحوه گفت وگو، حل اختلافات خانوادگی و ایجاد مرزهای سالم بین اعضای خانواده است.
راهکارهایی برای والدین در مدیریت پرخاشگری
هرچند والدین نمی توانند رفتار نوجوانشان را به طور مستقیم کنترل کنند، اما می توانند نحوه واکنش خودشان نسبت به این رفتار را تغییر دهند. چند توصیه کاربردی در این زمینه می تواند به والدین کمک کند.
استفاده از زبان بدن آرام
نشانه های غیرکلامی مثل زبان بدن معمولاً تاثیر بیشتری نسبت به کلمات دارند. والدین می توانند با حفظ زبان بدنی آرام، پذیرا و غیرتهاجمی، از شدت عصبانیت نوجوان خود بکاهند. رفتارهایی مثل دست به سینه ایستادن، آه کشیدن یا چرخاندن چشم ها معمولاً کمکی به آرام کردن فضا نمی کنند و بهتر است از آن ها پرهیز شود.
الگو بودن برای رفتار مناسب
والدین همیشه الگوی رفتاری فرزندانشان هستند. اگر والدین با فریاد و داد پاسخ نوجوان را بدهند احتمال اینکه او هم با همان لحن پاسخ دهد و درگیر بحث شود بیشتر می شود. اما اگر والدین آرامش خود را حفظ کنند و از بلند کردن صدا یا توهین خودداری کنند احتمال بیشتری وجود دارد که نوجوان هم رفتار مشابهی از خود نشان دهد. برخورد درست با نوجوان دقیقاً همان الگویی است که می تواند رفتار او را در طول زمان شکل دهد.
گوش دادن به حرف های نوجوان
وقتی والدین واقعاً به حرف های فرزندشان گوش می دهند او احساس می کند دیده و پذیرفته شده است. این نوع گوش دادن فعال به نوجوان نشان می دهد که حرف هایش اهمیت دارد. وقتی نوجوان فرصت پیدا کند نظرش را آزادانه بیان کند و والدین هم واقعاً به آن توجه نشان دهند، معمولاً هم دفعات پرخاشگری کمتر می شود و هم شدت آن کاهش پیدا می کند.
کنترل واکنش های خود در لحظه
وقتی نوجوان دچار خشم و رفتار تکانشی می شود، والدین باید تلاش کنند خونسردی خودشان را حفظ نمایند تا از شدت موقعیت کاسته شود. یکی از راه های موثر برای غلبه بر واکنش استرسی که در چنین لحظاتی ایجاد می شود تمرین تنفس عمیق است. یکی از تکنیک های ساده تنفس مربعی می باشد که شامل چهار مرحله دم، نگه داشتن نفس، بازدم و دوباره نگه داشتن نفس است که هرکدام چهار ثانیه طول می کشد. روش دیگر هم دم پنج ثانیه ای و بازدم هفت ثانیه ای است.