در بیوگرافی کارل مارکس آمده که در سال ۱۸۱۸ میلادی در شهر تریر واقع در پروس آن زمان و آلمان امروز متولد شد. برخلاف تصور رایج، او در یک خانواده مرفه طبقه متوسط رشد کرد و پدرش وکیل شناخته شده ای بود.
مارکس دوران مدرسه را در زادگاهش گذراند و برای تحصیل حقوق وارد دانشگاه بن شد. اما زندگی دانشجویی اش بیشتر از آنکه صرف درس خواندن شود با شعر نوشتن، خوش گذرانی و درگیری گذشت. بعد از یک سال، تصمیم گرفت به دانشگاه برلین برود. درست پیش از این جابه جایی با ینی وستفالن آشنا شد؛ زنی که عشق ماندگار زندگی اش شد.
در دانشگاه بر مارکس چه گذشت؟
وقتی کارل مارکس وارد دانشگاه برلین شد پنج سال از مرگ فریدریش هگل فیلسوف بزرگ آلمانی گذشته بود؛ اما اندیشه های او هنوز بر فضای فکری دانشگاه های آلمان سایه انداخته بود. در آن دوره پروس کشوری با حکومتی سخت گیر و پلیسی بود. سانسور مطبوعات، محدودیت تجمع ها و فشار بر اندیشه های نو نفس تفکر آزاد را تنگ کرده بود.
در چنین فضایی پیروان هگل به دو جریان تقسیم شدند. هگلیان راست که به خدا باور داشتند و دولت مسیحی ـ ژرمانیک پروس را اوج تاریخ می دانستند و در مقابل هگلیان جوان یا چپ که با نگاهی انتقادی هم دین سنتی و هم دولت اقتدارگرا را به چالش می کشیدند و از آزادی اندیشه و مردم سالاری دفاع می کردند.
ازدواج کارل مارکس و نقل مکان او به پاریس
آنچه که از بیوگرافی کارل مارکس پیداست او در سال ۱۸۳۵ به طور پنهانی با ینی فون وستفالن، دختر یک بارون تحصیل کرده پروسی نامزد شد و سرانجام در سال ۱۸۴۳ با او ازدواج کرد. زندگی مشترک آن ها با وجود فشارهای اقتصادی و بیماری سرشار از عشق و همراهی بود.
این زوج صاحب شش فرزند شدند اما تنها سه دخترشان زنده ماندند. در اوایل دهه ۱۸۵۰ خانواده مارکس در محله ای فقیرنشین در لندن زندگی می کردند؛ جایی که فقر، بیماری و کمبود امکانات، زندگی را دشوار کرده بود. درآمد اندک مارکس از نوشتن مقاله و کمک های مالی انگلس، کفاف زندگی را نمی داد و این سال ها، سخت ترین دوره زندگی او به شمار می آمد.
دوران آوارگی کارل مارکس
در سال ۱۸۴۵، کارل مارکس پاریس را ترک کرد و به بروکسل رفت؛ شهری که در آن مهم ترین نوشته های فکری اش شکل گرفت. او که پیش تر در پاریس به کمونیسم گرایش پیدا کرده بود در بلژیک به اتحادیه کمونیست ها پیوست و خیلی زود به یکی از چهره های اصلی آن تبدیل شد.
کارل مارکس با آغاز انقلاب ۱۸۴۸ در فرانسه، از بروکسل اخراج شد و دوباره به پاریس بازگشت. اما این اقامت هم کوتاه بود. به طوریکه پس از آن راهی آلمان شد و در کلن روزنامه ای انقلابی منتشر کرد. با شکست انقلاب، بار دیگر از آلمان اخراج شد. قسمت بد ماجرا اینجا بود که فرانسه هم ورود او را ممنوع کرد و مارکس ناچار شد به لندن برود.
پاییز ۱۸۴۹ مارکس سی ویک ساله همراه همسرش ینی در حالی وارد لندن شد که تمام پس اندازش را از دست داده بود. سال های بعد برای او سرشار از فقر، بیماری و تنگدستی بود؛ به طوری که سه فرزندش به دلیل ناتوانی مالی در درمان جان باختند.
با این همه مارکس در انگلستان و در کنار دوست نزدیکش فردریش انگلس با سماجت به نوشتن و اندیشیدن درباره انقلاب جهانی ادامه داد؛ انقلابی که هرگز تحققش را به چشم ندید. کتاب «مارکس در واپسین سال ها» تصویری روشن از زندگی او در سال های نزدیک به مرگ ارائه می دهد.
ورود به دانشگاه کارل مارکس
کارل مارکس در هفده سالگی وارد دانشگاه بن شد و رشته حقوق را انتخاب کرد. با این حال او چندان دانشجوی منضبطی نبود و بیشتر وقتش را با دوستان، دورهمی ها و خوش گذرانی می گذراند. همین رفتارها باعث شد پدرش تصمیم بگیرد او را به دانشگاه برلین منتقل کند؛ جایی با فضایی جدی تر و سخت گیرانه تر.
حضور در برلین نقطه عطفی در زندگی فکری مارکس بود. او به تدریج جذب اندیشه های انتقادی و رادیکال شد و با گروهی به نام هگلیان جوان ارتباط گرفت. چراکه این گروه نگاه نقادانه ای به دین و ساختارهای فکری رایج داشتند و مارکس نیز در همین فضا، مسیر فکری تازه ای را آغاز کرد.
همکاری مارکس و انگلس
باتوجه به بیوگرافی کارل مارکس او در سپتامبر ۱۸۴۴ در پاریس با فریدریش انگلس آشنا شد؛ دوستی که به یکی از مهم ترین همکاری های فکری تاریخ انجامید. انگلس فرزند یک سرمایه دار آلمانی بود اما تجربه زندگی در انگلستان او را با وضعیت دشوار کارگران آشنا کرده بود.
این دو متفکر شانه به شانه هم برای شکل دادن به نظریه سوسیالیسم علمی، تدوین برنامه مبارزه کارگران و سازمان دهی جنبش های کارگری تلاش کردند. انگلس از جوانی روحیه ای معترض داشتبه اندیشه های هگلیان جوان نزدیک بود و آثار انتقادی می نوشت. آشنایی او با طبقه کارگر انگلستان نگاه اجتماعی اش را عمیق تر کرد و پیوند فکری اش با مارکس را استوارتر ساخت.
نقش مارکس در قیام کمون
یکی از مهم ترین رخدادهای سیاسی دوران زندگی مارکس، قیام کمون پاریس در سال ۱۸۷۱ بود. این جنبش که تنها دو ماه دوام آورد سرانجام با سرکوبی خونین شکست خورد. با این حال مارکس با اشتیاق فراوان از کمون دفاع کرد و آن را نخستین تجربه واقعی حکومت کارگری دانست.
او کمون پاریس را الگویی تاریخی برای انقلاب های آینده می دید و باور داشت که این رویداد مسیر تازه ای در مبارزات طبقاتی جهان گشوده است.
افکار و ایده ها و تکامل تاریخی مارکس
در اندیشه مارکس مفهوم ارزش اضافی جایگاهی کلیدی دارد. به باور او کارگر بیش از آنچه دستمزد می گیرد، تولید می کند و این مازاد توسط سرمایه دار تصاحب می شود. کارفرما تنها هزینه حداقلی زندگی کارگر و خانواده اش را می پردازد و سود اصلی را برای خود برمی دارد.
از نظر فلسفی مارکس و انگلس از دیالکتیک هگل الهام گرفتند. اما آن را از ایدئالیسم جدا کردند و بر پایه ماده و واقعیت های اجتماعی بنا نهادند. نتیجه این بازخوانی شکل گیری ماتریالیسم دیالکتیک بود.
آثار کارل مارکس
از مهم ترین آثار مارکس می توان به مانیفست حزب کمونیست اشاره کرد که با جمله مشهور «تاریخ همه جوامع تاکنون، تاریخ مبارزه طبقاتی است» آغاز می شود. کتاب سرمایه یا کاپیتال مهم ترین اثر او در نقد نظام سرمایه داری است. همچنین آثاری مانند:
- گروندریسه
- دست نوشته های فلسفی ۱۸۴۴
- ایدئولوژی آلمانی
- هجدهم برومر لوئی بناپارت
- نبردهای طبقاتی در فرانسه و جنگ داخلی در فرانسه
هر یک بخشی از اندیشه اقتصادی، فلسفی و تاریخی مارکس را روشن می کنند. دغدغه اصلی او در تمام این نوشته ها سرنوشت و رهایی طبقه کارگر بود.
وفات کارل مارکس
در بیوگرافی کارل مارکس در مورد وفاتش چنین آمده که پس از درگذشت همسر محبوبش جنی در سال ۱۸۸۱، وضعیت جسمی و روحی او به تدریج رو به زوال رفت. او که سال ها با فقر، بیماری و فشارهای سیاسی دست وپنجه نرم کرده بود سرانجام در سال ۱۸۸۳ بر اثر بیماری های ریوی درگذشت. پیکر کارل مارکس در گورستان هایگیت لندن به خاک سپرده شد. بر سنگ مزار او جمله ای حک شده که خلاصه تمام زندگی و اندیشه اش است: کارگران جهان متحد شوید.