پس از درگذشت خلیفه مستنصر، فرزندش ابواحمد عبدالله که به لقب المستعصم بالله شناخته می شد در سال ۶۴۰ قمری به خلافت رسید و حدود شانزده سال و هشت ماه زمام امور را در دست داشت. او آخرین خلیفه عباسی به شمار می آید؛ دوره ای که خلافت بیش از آن که مقتدر باشد گرفتار ضعف و نابسامانی بود. وزیر او، ابن العلقمی، دانشمندی شیعه مذهب و فردی اثرگذار در دستگاه حکومت بود.
باید گفت دوران خلافت المستعصم فضایی آکنده از اختلاف، رقابت امیران و کشمکش های مذهبی در پی داشت که انسجام خلافت را بیش از پیش تضعیف کرد.
همچنین بخوانید: بیوگرافی سیدنی پوآتیه بازیگر و کارگردان باهامایی-آمریکایی
مستعصم کیست؟
در بیوگرافی مستعصم خلیفه عباسی آمده او با نام واقعی مستعصم بالله عبدالله بن مستنصر عباسی آخرین خلیفه عباسی در سال ۶۰۹ هجری قمری و در دوران خلافت پدرش مستنصر بالله چشم به جهان گشود. او در خانواده ای رشد یافت که قرن ها نماد قدرت سیاسی و مذهبی جهان اسلام بود. اما در زمان تولدش نشانه های ضعف و افول خلافت به روشنی دیده می شد.
عباسیان که از سال ۱۳۲ هجری قمری بر سرزمین های گسترده ای حکومت کرده بودند در این دوره با بحران های داخلی و تهدیدهای خارجی جدی روبه رو بودند. مستعصم از کودکی با آموزش های سیاسی و دینی آشنا شد اما فضای ناپایدار آن دوران آینده ای دشوار و پرتنش را پیش روی او قرار داد.
دوران خلافت مستعصم
پس از درگذشت مستنصر بالله در سال ۶۴۰ هجری قمری فرزندش مستعصم بالله به عنوان خلیفه جدید عباسیان برگزیده شد. مراسم بیعت او در روز جمعه دهم جمادی الآخره با حضور وزیر، درباریان و گروهی از بزرگان و شخصیت های بانفوذ بغداد برگزار گردید.
حاضران در این مراسم وفاداری خود را به خلیفه تازه اعلام کردند و او رسماً زمام خلافت را در دست گرفت. این آیین با تشریفات مرسوم آن دوران انجام شد و مستعصم بالله به عنوان پیشوای سیاسی و مذهبی مسلمانان معرفی گردید.
دوران خلافت مستعصم و سقوط بغداد
دوران خلافت مستعصم بالله با ضعف سیاسی و فشارهای سنگین داخلی و خارجی همراه بود. او در سال ۶۵۶ هجری قمری با یورش گسترده مغولان به بغداد روبه رو شد؛ حمله ای ویرانگر که به سقوط این شهر مهم و فروپاشی قدرت عباسیان انجامید. در جریان این واقعه مستعصم بالله به دست مغولان کشته شد و با مرگ او، یکی از طولانی ترین دوره های خلافت در تاریخ اسلام به پایان رسید.
اهمیت خلافت مستعصم خلیفه عباسی
تولد، خلافت و سرنوشت مستعصم بالله جایگاهی مهم در تاریخ اسلام دارد. او آخرین خلیفه عباسی بود و سقوط بغداد در زمان او، نقطه پایانی بر خلافت عباسیان به شمار می آید. این رویداد تنها یک شکست سیاسی نبود، بلکه پیامدهای عمیق فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به دنبال داشت و مسیر تحولات جهان اسلام را برای همیشه دگرگون کرد.
سقوط بغداد و پایان خلافت عباسیان
در سال ۶۵۶ هجری قمری بغداد پایتخت پرشکوه خلافت عباسیان پس از چند قرن اقتدار علمی، فرهنگی و سیاسی به دست سپاه مغول سقوط کرد. این رویداد تنها به معنای پایان حکومت بنی عباس نبود بلکه یکی از تلخ ترین و خون بارترین حوادث تاریخ اسلام به شمار می آید.
مستعصم بالله آخرین خلیفه عباسی که از سال ۶۴۰ قمری بر مسند خلافت نشسته بود به دلیل ضعف در مدیریت سیاسی و بی توجهی به آمادگی نظامی توان مقابله با تهدید مغولان را نداشت و خلافت در دوره او به شدت آسیب پذیر شده بود.
حمله مغولان به بغداد
هلاکوخان فرمانده قدرتمند مغول در محرم سال ۶۵۶ هجری قمری با سپاهی عظیم به سوی بغداد حرکت کرد. نیروهای خلافت و مردم شهر، آمادگی لازم برای دفاع را نداشتند و مقاومت چندانی در برابر این هجوم صورت نگرفت.
پس از محاصره بغداد، مغولان در بیست وهشتم محرم وارد شهر شدند و کشتار گسترده ای به راه انداختند. بسیاری از منابع تاریخی از تلفات بسیار سنگین سخن گفته اند و این فاجعه را یکی از ویرانگرترین حملات تاریخ می دانند که چهره بغداد را برای همیشه دگرگون کرد.
دستگیری مستعصم عباسی
پس از سقوط بغداد مستعصم بالله آخرین خلیفه عباسی به دست نیروهای هولاکوخان دستگیر شد. بیشتر منابع تاریخی زمان دستگیری و قتل او را سال ۶۵۶ هجری قمری دانسته اند. هرچند در برخی نقل ها به اشتباه به سال ۶۵۷ اشاره شده است.
مستعصم به همراه اعضای خانواده اش به اسارت درآمد و به فرمان هولاکوخان به قتل رسید. شیوه قتل او در منابع مختلف متفاوت گزارش شده اما همگی بر یک نکته اتفاق نظر دارند: با مرگ مستعصم خلافت عباسی که بیش از پنج قرن بر بخش بزرگی از جهان اسلام حکومت کرده بود، به طور رسمی پایان یافت و یکی از مهم ترین دوره های تاریخ سیاسی اسلام به سرانجام رسید.
ماجرای قتل مستعصم بالله
مستعصم بالله پس از سقوط بغداد تسلیم مغولان شد، اما این تسلیم به نجات او نینجامید. او در ماه صفر سال ۶۵۶ هجری قمری به دستور مغولان به قتل رسید.
در برخی روایت ها آمده است که وی را در نمد پیچیدند و با لگدمال کردن جانش را گرفتند. با مرگ مستعصم بالله، نه تنها زندگی آخرین خلیفه عباسی پایان یافت بلکه خلافت عباسیان در بغداد نیز به طور کامل فروپاشید. پس از این واقعه مغولان بر عراق مسلط شدند و جهان اسلام برای سال ها بدون خلافت مرکزی باقی ماند.
اهمیت تاریخی واقعه
سقوط بغداد و پایان خلافت عباسیان یکی از سرنوشت سازترین رویدادهای تاریخ اسلام به شمار می آید. این حادثه تنها فروپاشی یک حکومت قدرتمند نبود بلکه نظم سیاسی و اجتماعی دنیای اسلام را به طور اساسی دگرگون کرد.
با از میان رفتن خلافت عباسی در بغداد، نقش محوری این شهر در اداره جهان اسلام از بین رفت و برای مدتی خلأ رهبری سیاسی و مذهبی ایجاد شد. پس از آن مرکز خلافت به مصر منتقل گردید و ممالیک کوشیدند خلافت را دوباره احیا کنند. اما شکوه، اقتدار و نفوذی که عباسیان در دوران اوج خود داشتند هرگز تکرار نشد و جهان اسلام وارد مرحله ای تازه از تحولات تاریخی شد.