اگر بخواهیم خیلی ساده و کوتاه فرسودگی شغلی را تعریف کنیم باید بگوییم این وضعیت زمانی رخ می دهد که فشارها و استرس های مداوم محل کار، توان روانی و جسمی فرد را تحلیل می برد. در این حالت فرد احساس خستگی شدید، بی انگیزگی و تهی بودن می کند و حتی انجام کارهای روزمره برایش دشوار می شود.
لازم به گفتن است که فرسودگی شغلی فقط به خستگی محدود نیست بلکه می تواند تمرکز، انگیزه و کیفیت زندگی را هم تحت تأثیر قرار دهد. در این مطلب به زبان ساده بررسی می کنیم فرسودگی شغلی چیست چه علائمی دارد چرا ایجاد می شود و چه راه هایی برای درمان و پیشگیری از آن وجود دارد.
فرسودگی شغلی چیست؟
فرسودگی شغلی حالتی است که در اثر فشارهای مداوم و طولانی مدت کاری به وجود می آید و به تدریج انگیزه، انرژی و رضایت فرد را از بین می برد. این مفهوم نخستین بار در دهه ۱۹۷۰ مطرح شد و به وضعیتی اشاره دارد که تلاش و فداکاری فرد دیگر نتیجه دلخواهی برایش ندارد.
فرسودگی شغلی معمولاً با سه نشانه اصلی شناخته می شود: خستگی شدید، دل زدگی و فاصله گرفتن از کار، و احساس افت توانایی و کارآمدی. علاوه بر شرایط شغلی سبک زندگی، فشارهای روزمره و حتی ویژگی های شخصیتی مثل کمال گرایی یا بدبینی هم می توانند این وضعیت را تشدید کنند. وقتی شغل به جای رضایت فقط استرس و دل زدگی ایجاد کند سلامت روان فرد به طور جدی تحت تأثیر قرار می گیرد.
دلایل فرسودگی شغلی
فرسودگی شغلی معمولاً یک شبه اتفاق نمی افتد بلکه نتیجه فشارهای مداوم و حل نشده در محیط کار می باشد. زمانی که حجم کار بیش از توان فرد باشد و امکان مدیریت آن وجود نداشته باشد انرژی جسمی و روانی به تدریج تحلیل می رود. رفتار ناعادلانه بی توجهی یا نبود حمایت از سوی مدیران نیز احساس بی ارزشی و ناامنی ایجاد می کند.
از طرفی مسئولیت های نامشخص و متناقض می تواند باعث سردرگمی و استرس دائمی شود. مجموع این عوامل فرد را به مرور به سمت خستگی عمیق، دل زدگی و کاهش عملکرد شغلی سوق می دهد.
انواع فرسودگی شغلی
فرسودگی شغلی تنها به یک نوع محدود نمی شود و می تواند در شکل های مختلفی بروز کند. در ادامه با سه نمونه رایج آن آشنا می شویم:
فرسایش زیاد
این حالت از فرسودگی شغلی زمانی اتفاق می افتد که بیش از اندازه کار می کنید و برای رسیدن به موفقیت، سلامت جسم و روان خود را نادیده می گیرید. این نوع فرسودگی معمولاً در افرادی دیده می شود که همیشه در تلاش اند بهترین باشند اما در مسیر کمال گرایی خود را فراموش می کنند.
فرسودگی شغلی با چالش کم
وقتی کارتان دیگر برایتان هیجان انگیز نیست، فرصت یادگیری ندارید و مسیر ارتقا مشخص نیست دچار این نوع فرسودگی می شوید. کمبود انگیزه، بی حوصلگی و حتی بدبینی نسبت به شغل از نشانه های آن است.
فرسایش شدید
در این حالت فرد احساس درماندگی و شکست می کند. گویی هیچ کاری درست پیش نمی رود. با کاهش اعتماد به نفس و شک در توانایی ها، عملکرد کاری افت می کند. این نوع فرسودگی گاهی با «سندروم ایمپاستر» یا همان احساس نالایق بودن نسبت به موفقیت های خود همراه است.
علائم و نشانه های فرسودگی شغلی
فرسودگی شغلی یا کارزدگی معمولاً ناگهانی اتفاق نمی افتد بلکه به مرور و در اثر فشارهای مداوم کاری شکل می گیرد. این فرایند تدریجی بوده و در ابتدا با نشانه های خفیف شروع می شود؛ نشانه هایی که ممکن است جدی گرفته نشوند. اما بی توجهی به آن ها باعث می شود علائم به مرور شدیدتر شده و حتی زندگی شخصی و سلامت روان فرد را تحت تأثیر قرار دهند.
بسیاری از این نشانه ها ممکن است شبیه استرس های روزمره باشند، اما تفاوت های مهمی دارند. به طور کلی می توان فرسودگی شغلی را از طریق سه معیار اصلی از استرس های معمول تشخیص داد که در ادامه به آن ها پرداخته می شود.
- احساس فرسودگی یا خستگی
- بدون شوق و اشتیاق بودن در کار و داشتن احساسات منفی در شغل
- ناتوان بودن در انجام دادن کارها و مختل شدن عملکرد افراد
مراحل فرسودگی شغلی
فرسودگی شغلی معمولاً به صورت تدریجی شکل می گیرد و در طول زمان انرژی روانی و جسمی فرد را تحلیل می برد. شناخت مراحل آن کمک می کند نشانه ها را زودتر ببینید و قبل از عمیق تر شدن مشکل برای پیشگیری یا کنترل آن اقدام کنید. مراحل فرسودگی شغلی معمولاً به شکل زیر پیش می رود:
مرحله شور و شوق اولیه
در این مرحله فرد با انگیزه بالا و اشتیاق زیاد کار می کند. احساس تعهد، رضایت و هیجان دارد و تلاش می کند با قبول مسئولیت های بیشتر عملکرد و خلاقیت خود را افزایش دهد. معمولاً فرد هنوز متوجه فشارهای پنهان نمی شود و انرژی زیادی برای کار و پیشرفت دارد.
مرحله آغاز شدن استرس
به تدریج فشارهای کاری خود را نشان می دهند. فرد ممکن است احساس کند زحماتش دیده نمی شود یا قدردانی کافی دریافت نمی کند. در این مرحله علائمی مانند استرس و اضطراب، خستگی مداوم، کاهش تمرکز، سردرد، فراموشی، افت بهره وری و کمتر شدن روابط اجتماعی ظاهر می شوند.
مرحله بی حوصلگی و کم شدن انگیزه
در این مرحله استرس غالب می شود و انگیزه فرد به طور محسوسی کاهش می یابد. کار بیشتر از روی اجبار انجام می شود نه علاقه. بی تفاوتی، بدبینی، زودرنجی، پرخاشگری، احساس ترس یا تنفر و افزایش مصرف کافئین یا نیکوتین از نشانه های رایج این مرحله هستند.
مرحله فرسودگی
نادیده گرفتن مراحل قبل، فرد را به اوج خستگی و ناامیدی می رساند. احساس بی ارزشی و ناتوانی افزایش می یابد و عملکرد کاری به شدت افت می کند. مشکلاتی مثل انزوای اجتماعی بی توجهی به نیازهای شخصی، سردردهای مکرر، بی خوابی و اختلالات گوارشی از پیامدهای شایع این مرحله هستند.
جمع بندی
فرسودگی شغلی حالتی تدریجی از خستگی جسمی و روانی می باشد که در اثر فشارهای کاری طولانی مدت، نبود حمایت، حجم زیاد مسئولیت یا بی انگیزگی ایجاد می شود. باید گفت که این وضعیت باعث کاهش انرژی، انگیزه و رضایت شغلی می گردد و در چهار مرحله از شور و شوق اولیه تا خستگی کامل پیش می رود.