جایزه نوبل معتبرترین نشان افتخار علمی در جهان می باشد. این جایزه به پژوهشگران و اندیشمندانی تعلق می گیرد که تأثیر بزرگی بر زندگی بشر داشته اند. جالب است بدانید که جایزه نوبل برای اولین بار در سال ۱۸۹۵ بر اساس وصیت نامه آلفرد نوبل، شیمی دان و صنعتگر سوئدی و مخترع دینامیت پایه گذاری شد.
همچنین نخستین جوایز نوبل در سال ۱۹۰۱ اهدا شدند و پنج حوزه فیزیک، شیمی، پزشکی، ادبیات و صلح را در بر می گرفتند. به دلیل برخی مشکلات حقوقی، تأسیس بنیاد نوبل چند سال زمان برد. بعدها جایزه علوم اقتصادی نیز به این مجموعه اضافه شد، اما جزو جوایز اصلی نوبل محسوب نمی شود.
همچنین بخوانید: جایزه گرمی چیست و ایرانیان برنده جایزه گرمی چه کسانی هستند؟
جایزه نوبل چیست؟
همانطور که گفته شد جایزه نوبل یکی از معتبرترین جوایز جهانی می باشد و هر سال به افرادی اهدا می شود که دستاوردهای آن ها تأثیر مهمی بر زندگی انسان ها داشته است. این جایزه بر اساس وصیت نامه آلفرد نوبل، دانشمند و صنعتگر سوئدی، در سال ۱۸۹۵ پایه گذاری شد. او تصمیم گرفت بخش عمده دارایی خود صرف ایجاد صندوقی شود که از محل آن، جوایز سالانه به برترین خدمت گزاران به بشریت اهدا گردد.
نخستین مراسم اهدای جوایز نوبل در دهم دسامبر سال ۱۹۰۱، پنج سال پس از درگذشت نوبل برگزار شد. این جوایز در پنج حوزه فیزیک، شیمی، فیزیولوژی یا پزشکی، ادبیات و صلح اهدا می شوند. سال ها بعد در سال ۱۹۶۸ بانک مرکزی سوئد جایزه علوم اقتصادی را به یاد آلفرد نوبل بنیان گذاشت که اگرچه به نام نوبل شناخته می شود. اما به طور رسمی جزو جوایز اصلی نوبل نیست.
پس از مرگ آلفرد نوبل، بنیاد نوبل برای اجرای دقیق وصیت او و مدیریت دارایی ها تأسیس شد. طبق وصیت نامه مسئولیت انتخاب برندگان به نهادهای علمی و فرهنگی مستقل سپرده شد. آکادمی سلطنتی علوم سوئد جوایز فیزیک، شیمی و اقتصاد را اهدا می کند، مؤسسه کارولینسکا مسئول جایزه پزشکی است، آکادمی سوئد جایزه ادبیات را اعطا می کند و کمیته نوبل نروژ در اسلو، جایزه صلح را به برندگان می سپارد. بنیاد نوبل تنها نقش اجرایی دارد و در انتخاب برندگان دخالتی نمی کند.
فرایند انتخاب برندگان جایزه نوبل
فرایند انتخاب برندگان جایزه نوبل یکی از دقیق ترین و منظم ترین روندهای داوری در جهان است و بخش مهمی از اعتبار این جایزه به همین سخت گیری بازمی گردد. اگرچه اسامی برندگان معمولاً در ماه های اکتبر و نوامبر اعلام می شود.
اما بررسی ها از اوایل پاییز سال قبل آغاز می گردد. در این مرحله، نهادهای اهداکننده جایزه از بیش از ۶۰۰۰ نفر دعوت می کنند تا نامزدهای پیشنهادی خود را معرفی کنند. معمولاً برای هر رشته بین ۲۵۰ تا ۱۰۰۰ نامزد مطرح می شود.
افرادی که حق معرفی نامزد دارند شامل برندگان پیشین نوبل، اعضای مؤسسات اهداکننده، دانشمندان برجسته در حوزه هایی مانند فیزیک، شیمی، پزشکی و اقتصاد و همچنین رؤسا و استادان دانشگاه ها و آکادمی های علمی هستند. معرفی نامزد باید به صورت کتبی انجام شود و دلایل شایستگی فرد به طور دقیق توضیح داده شود. نامزد کردن خود به هیچ وجه پذیرفته نیست و تمامی پیشنهادها باید حداکثر تا ۳۱ ژانویه به کمیته های نوبل ارسال شوند.
از اول فوریه شش کمیته تخصصی نوبل فعالیت رسمی خود را آغاز می کنند. این کمیته ها در طول بررسی ها اغلب از کارشناسان مستقل خارج از مجموعه نیز برای ارزیابی علمی و تخصصی نامزدها کمک می گیرند. این مرحله چند ماه ادامه دارد و در سپتامبر یا اوایل اکتبر، کمیته ها جمع بندی نهایی خود را انجام داده و پیشنهادهایشان را به آکادمی سلطنتی علوم سوئد و دیگر نهادهای مسئول ارائه می دهند.
همچنین بخوانید: 10 جمله زیبا از برندگان جایزه اسکار
این پیشنهادها در بیشتر موارد پذیرفته می شوند. اما تصمیم نهایی پس از رأی گیری محرمانه اتخاذ می شود. تمامی مشورت ها و رأی گیری ها کاملاً محرمانه است و نتیجه نهایی باید حداکثر تا ۱۵ نوامبر مشخص شود. جایزه نوبل معمولاً فقط به افراد تعلق می گیرد، به جز جایزه صلح که ممکن است به یک سازمان نیز اهدا شود.
یکی دیگر از مواد لحاظ شده در فرایند جایزه نوبل این است که هیچ فردی پس از فوت نمی تواند نامزد جایزه نوبل شود اما اگر برنده ای پیش از دریافت رسمی جایزه فوت کند امکان اعطای پس از مرگ وجود دارد. نمونه
هایی از این موارد شامل داگ همرشولد، اریک آکسل کارلفلت و رالف اشتاینمن است. در مورد اشتاینمن، به دلیل اعلام برنده شدن چند روز پس از درگذشت او، تصمیم گرفته شد جایزه همچنان معتبر باشد. جوایز نوبل غیرقابل تجدیدنظر هستند و هیچ حمایت سیاسی یا دیپلماتیکی بر روند انتخاب تأثیر نمی گذارد، زیرا نهادهای اهداکننده کاملاً مستقل از دولت ها عمل می کنند.
جوایز اهدایی نوبل
هر جایزه نوبل شامل سه بخش اصلی است: یک مدال طلا، یک دیپلم رسمی با توضیحات مربوط به دستاورد برنده و مبلغی پول که میزان آن به درآمد سالانه بنیاد نوبل بستگی دارد. این جایزه معمولاً به یک نفر تعلق می گیرد. اما در شرایط خاص می تواند به صورت مشترک بین دو یا سه نفر تقسیم شود. اگر سه نفر برنده باشند یا هر کدام یک سوم جایزه را دریافت می کنند یا دو نفر به طور مشترک نیمی از آن را می گیرند.
در برخی سال ها ممکن است اعطای یک جایزه به تعویق بیفتد. اما اگر تا سال بعد نیز برنده ای انتخاب نشود مبلغ آن به صندوق بنیاد نوبل بازمی گردد. در چنین شرایطی ممکن است در یک سال دو جایزه در یک رشته اهدا شود؛ یکی مربوط به سال قبل و دیگری مربوط به همان سال.
اگر برنده ای جایزه خود را نپذیرد یا پیش از موعد مقرر آن را قبول نکند مبلغ جایزه به صندوق بنیاد بازمی گردد. با این حال نام فرد همچنان در فهرست برندگان نوبل ثبت می شود و در کنار آن ذکر می شود که جایزه را رد کرده است.
در تاریخ نوبل برخی برندگان تحت فشارهای سیاسی یا دولتی مجبور به رد جایزه شده اند. برای نمونه در سال ۱۹۳۷ آدولف هیتلر دریافت جایزه نوبل را برای شهروندان آلمانی ممنوع کرد پس از آنکه جایزه صلح به کارل فون اوسییتسکی، روزنامه نگار ضد نازی، اهدا شد.
در مواردی نیز پیش آمده که فرد پس از مدتی دلیل رد جایزه را توضیح داده و مدال و دیپلم نوبل را دریافت کرده، اما مبلغ مالی همچنان به صندوق بازگشته است. گاهی هم به دلیل نبود نامزد شایسته یا شرایط خاص جهانی، مانند جنگ های جهانی اول و دوم، برخی جوایز اصلاً اهدا نشدند.
جوایز نوبل بدون توجه به ملیت، نژاد، مذهب یا گرایش سیاسی اهدا می شوند و حتی ممکن است یک فرد بیش از یک بار برنده نوبل شود. مراسم اهدای جوایز فیزیک، شیمی، پزشکی، ادبیات و اقتصاد هر سال در استکهلم برگزار می شود.
در حالی که جایزه صلح در اسلو و در تاریخ ۱۰ دسامبر سالگرد درگذشت آلفرد نوبل اهدا می گردد. برندگان معمولاً به صورت حضوری در مراسم شرکت کرده و سخنرانی می کنند. در میان شاخه های مختلف، جوایز علمی معمولاً کم حاشیه تر هستند، اما جوایز ادبیات و صلح به دلیل ماهیت خود بیشتر با بحث و اختلاف نظر همراه می شوند.
اولین زن برنده جایزه نوب
اولین زنی که موفق به دریافت جایزه نوبل شد سلما لاگرلف نویسنده سوئدی بود. او که بین سال های ۱۸۵۸ تا ۱۹۴۰ زندگی می کرد در سال ۱۹۰۹ این جایزه را دریافت کرد. آکادمی سوئد دلیل این انتخاب را «ایده آلیسم والا، تخیل زنده و درک معنوی عمیق» در آثار او عنوان کرد. لاگرلف همچنین اولین نویسنده سوئدی بود که به این افتخار دست یافت.
در مراسم اهدای جایزه اعضای آکادمی از جایگاه ویژه او در ادبیات سوئد سخن گفتند و آثارش را نقطه اوج نسل جدید نویسندگان کشور دانستند. نوشته های سلما لاگرلف ریشه در افسانه ها، داستان های محلی و فرهنگ زادگاهش در منطقه ورملاند دارد.
نخستین رمان او با عنوان «افسانه گوستا برلینگ» که در سال ۱۸۹۱ منتشر شد، با فاصله گرفتن از رئالیسم رایج آن دوره، نگاهی تازه و خیال پردازانه به ادبیات ارائه داد.
با وجود این آثار او همچنان تصویری واقعی از زندگی اجتماعی، باورهای مذهبی و شرایط مردم قرن نوزدهم سوئد را نشان می دهند. نثر ساده، شفاف و توصیف گر او باعث شد داستان هایش برای طیف گسترده ای از خوانندگان قابل فهم و ماندگار باشد. از جمله آثار شناخته شده او می توان به «اورشلیم»، «ماجراهای شگفت انگیز نیل هولگرسون»، «چرخ کار» و «حلقه لوونشولدها» اشاره کرد؛ آثاری که جایگاه سلما لاگرلف را به عنوان یکی از چهره های ماندگار ادبیات جهان تثبیت کرده اند.