در این مطلب از آلامتو می خواهیم به شرح کاملی از بیوگرافی فریدریش انگلس بنیان گذار ماتریالیسم تاریخی بپردازیم. با ما همراه باشید.
فردریش انگلس کیست؟
فریدریش انگلس در ۲۸ نوامبر ۱۸۲۰ در شهر بارمن، از توابع ووپرتال آلمان، چشم به جهان گشود. او در خانواده ای مرفه بزرگ شد و پدرش مالک یک کارخانه نساجی بود. انگلس دوران دبیرستان را در ووپرتال گذراند، اما یک سال مانده به پایان تحصیل، به خواست پدر مدرسه را ترک کرد تا به عنوان کارآموز در شرکت خانوادگی مشغول به کار شود.
همین حضور در محیط کارخانه و مشاهده مستقیم شرایط سخت زندگی کارگران، ذهن او را به پرسش و انتقاد واداشت. انگلس در ۲۱سالگی با نام مستعار فریدریش اسوالد، نخستین نوشته انتقادی خود با عنوان نامه هایی از ووپرتال را منتشر کرد. او در همان سال به طور داوطلبانه به خدمت سربازی رفت.
اما هم زمان در کلاس های فلسفه دانشگاه برلین شرکت می کرد و خیلی زود به جمع روشنفکران هگلی های جوان پیوست؛ گروهی که تمرکز اصلی بحث هایشان نقد دین و ساختارهای فکری رایج بود.
همچنین بخوانید: بیوگرافی لودویگ بولتسمان فیزیکدان ایتالیایی
نخستین دیدار فردریش انگلس با کارل مارکس
اولین برخورد فریدریش انگلس با کارل مارکس در سال ۱۸۴۲ و در دفتر روزنامه راینیشه در شهر کلن اتفاق افتاد. پس از این دیدار، انگلس راهی انگلستان شد تا دوره کارآموزی خود را در حوزه بازرگانی و در کارخانه نساجی پدرش در شهر منچستر به پایان برساند.
زندگی در قلب صنعتی ترین شهر آن زمان او را از نزدیک با شرایط سخت و ناعادلانه کارگران روبه رو کرد؛ تجربه ای که تاثیر عمیقی بر نگاه سیاسی و اجتماعی او گذاشت و مسیر فکری اش را به طور جدی دگرگون ساخت.
انگلس در همین دوره پژوهش های نظری خود را آغاز کرد و نتیجه این مطالعات در آثاری چون وضعیت طبقه کارگر در انگلستان و طرحی برای نقد اقتصاد ملی نمایان شد. او در این نوشته ها به شدت از مالکیت خصوصی ابزار تولید انتقاد می کرد و باور داشت که این نظام نیروی کار انسان را به کالایی قابل خریدوفروش تبدیل می کند که ارزشش تنها با قانون عرضه و تقاضا سنجیده می شود. همین تحلیل ها و نگاه تازه انگلس، تاثیر عمیقی بر مارکس گذاشت و زمینه ساز شکل گیری همکاری فکری آن ها شد.
همکاری فردریش انگلس با مارکس
از سال ۱۸۴۴ فریدریش انگلس همکاری فکری خود را با کارل مارکس و آرنولد روگه آغاز کرد؛ همکاری که با انتشار نشریه «سالنامه آلمان و فرانسه» در پاریس همراه بود. سفر انگلس به پاریس و دیدار دوباره اش با مارکس، این ارتباط کاری را به دوستی عمیق و ماندگار تبدیل کرد؛ پیوندی فکری که تا پایان عمر هر دو ادامه یافت و حاصل آن بیش از ۱۴۰۰ نامه میان این دو متفکر بود.
در سال ۱۸۴۷، مارکس و انگلس چارچوبی نظری ارائه دادند که پایه های اندیشه کمونیسم را توضیح می داد. به دنبال آن اتحادیه کمونیست ها را در لندن و سپس انجمن کارگران آلمان را در بروکسل بنیان گذاشتند. یک سال بعد انتشار مانیفست حزب کمونیست نقطه عطفی در تاریخ اندیشه سیاسی شد؛ اثری که کارگران جهان را به اتحاد برای پایان دادن به نظام بهره کشی فرا می خواند و بعدها به اغلب زبان های زنده دنیا ترجمه شد.
در جریان انقلاب ۱۸۴۸ آلمان، انگلس برای روزنامه راینیشه در شهر کلن قلم می زد اما به دلیل فشارهای سیاسی ناچار شد به سوئیس بگریزد. پس از بازگشت بار دیگر در تحرکات انقلابی مشارکت داشت. ولی با شکست جنبش از راه جنوا با کشتی به لندن گریخت.
از سال ۱۸۵۰، انگلس نزدیک به بیست سال به عنوان شریک کارخانه خانوادگی در منچستر فعالیت کرد. درآمد مناسب او این امکان را فراهم ساخت تا از نظر مالی از مارکس حمایت کند.
با وجود اشتغال تجاری، نگارش را کنار نگذاشت و مجموعه مقالاتی با عنوان انقلاب و ضدانقلاب در آلمان منتشر کرد؛ نوشته هایی که سال ها به اشتباه به مارکس نسبت داده می شد، اما در واقع تماما از قلم انگلس بود.
اثر مشترک فردریش انگلس و مارکس
در سال ۱۸۵۱، فشارهای اخلاقی جامعه باعث شد انگلس برای حفظ اعتبار مارکس، مسئولیت پدری فرزندی را بپذیرد که حاصل رابطه مارکس با هلنا دموت، خدمتکار خانه اش بود. این تصمیم نمونه ای از فداکاری شخصی انگلس در راه دوستی و همکاری فکری شان به شمار می رفت.
پس از انتشار جلد نخست کتاب سرمایه در سال ۱۸۶۷، انگلس با انتشار آگهی و معرفی کتاب در روزنامه های مختلف، تلاش گسترده ای برای جلب توجه محافل فکری به این اثر انجام داد. او در سال ۱۸۶۹ سهم خود را از کارخانه فروخت و به عنوان فردی مرفه در نزدیکی خانه مارکس در لندن ساکن شد تا تمام وقت خود را صرف پژوهش و نوشتن کند. در همین سال ها، بیش از ۶۰ مقاله درباره جنگ فرانسه و آلمان در مجله پال مال منتشر کرد.
فعالیت نظری و عملی برای جنبش کارگری
از سال ۱۸۷۱، انگلس به عضویت شورای کل انترناسیونال اول درآمد و مسئولیت دبیرخانه آن را در چند کشور اروپایی برعهده گرفت. در ادامه کتاب دیالکتیک طبیعت را نوشت که در آن اصول دیالکتیک را به حوزه علوم طبیعی گسترش داد. در سال ۱۸۷۵ نیز همراه با مارکس نقد برنامه گوتا را منتشر کرد و به بررسی مسیر سوسیال دمکراسی آلمان پرداخت.
میان سال های ۱۸۷۶ تا ۱۸۷۸، انگلس کتاب آنتی دورینگ را نوشت؛ اثری جامع که به نوعی دانشنامه مارکسیستی به شمار می آید. در این کتاب او دیدگاه های اویگن دورینگ را که به باورش حاوی نگرش های خرده بورژوایی و ارتجاعی نسبت به سوسیالیسم بود، به شدت نقد کرد.
در سال ۱۸۷۸، تنها یک روز پیش از مرگ لیزی بورنز شریک عاطفی دیرینه اش، انگلس به طور رسمی با او ازدواج کرد. چند سال بعد، کتاب تکامل سوسیالیسم از پندار به علم را منتشر ساخت. پس از درگذشت مارکس در سال ۱۸۸۳، انگلس در لندن ماند و مسئولیت تنظیم و انتشار جلد دوم سرمایه را برعهده گرفت که در سال ۱۸۸۵ منتشر شد. پیش از آن نیز کتاب منشأ خانواده، مالکیت خصوصی و دولت را منتشر کرده بود که کاربرد عملی نظریه ماتریالیسم تاریخی در جوامع ابتدایی را نشان می داد.
انتشار معروف ترین آثار انگلس
در سال ۱۸۸۸ رساله لودویگ فویرباخ و پایان فلسفه کلاسیک آلمانی منتشر شد؛ اثری که در آن، انگلس به بررسی مبانی سوسیالیسم علمی پرداخت و فلسفه رسمی آلمان را بازتاب منافع دولت بورژوایی دانست.
پس از لغو قانون ضدسوسیالیستی در آلمان در سال ۱۸۹۰، انگلس نقش فعالی در حزب سوسیال دمکرات آلمان ایفا کرد و همراه با کارل کائوتسکی و آگوست ببل در تدوین برنامه ارفورت مشارکت داشت. در سال ۱۸۹۳ نیز ریاست افتخاری انترناسیونال دوم در زوریخ را برعهده گرفت.
در سال ۱۸۹۴ یعنی یک سال پیش از مرگ، انگلس جلد سوم سرمایه را برای انتشار آماده کرد و در دیباچه آن، از دشواری های فراوان سامان دهی یادداشت های مارکس سخن گفت.
وفات فردریش انگلس
فریدریش انگلس در پنجم اوت ۱۸۹۵ پس از یک بیماری کوتاه مدت در لندن درگذشت. او در وصیت نامه اش بخش بزرگی از ثروت خود را به جنبش کارگری و سوسیال دمکراسی آلمان اختصاص داد. میراث فکری او همچنان یکی از ستون های اصلی اندیشه انتقادی مدرن به شمار می آید.
واژگونی فلسفه هگل
انگلس مانند مارکس از فلسفه هگل تأثیر پذیرفته بود. اما محتوای ایده آلیستی آن را نمی پذیرفت. او معتقد بود فلسفه هگل «وارونه» است و باید بر پاهای خود قرار گیرد؛ یعنی هسته دیالکتیکی آن حفظ شود اما چارچوب ایده آلیستی اش کنار گذاشته و با ماتریالیسم جایگزین گردد.
در آثاری همچون آنتی دورینگ، دیالکتیک طبیعت و لودویگ فویرباخ و پایان فلسفه کلاسیک آلمانی، انگلس کوشید دامنه اعتبار دیالکتیک را فراتر از تاریخ و جامعه، به علوم طبیعی نیز بکشاند. این تلاش ها تنها پاسخی به نیازهای مبارزه سیاسی نبود بلکه واکنشی آگاهانه به رشد علوم طبیعی و نفوذ اندیشه هایی مانند نظریه داروین در میان روشنفکران جنبش کارگری محسوب می شد.
انگلس می کوشید نشان دهد که نگاه مکانیکی و غیردیالکتیکی، چه در ایده آلیسم و چه در ماتریالیسم ساده انگارانه، توان توضیح پویایی جهان را ندارد و باید جای خود را به نگرشی دیالکتیکی و پویا بدهد.