طرحواره نقص و شرم باورهای عمیق و نامعلومی هستند که از سال های ابتدایی زندگی در ذهن کودک شکل گرفته و به احساسات، تصمیم ها و رفتارهای او جهت می دهند. این الگوهای ذهنی معمولاً تحت تأثیر رابطه با والدین و تجربه های اولیه زندگی ساخته می شوند و مثل یک عینک نگاه آن ها را به خود و دنیایشان شکل می دهند.
قطعا اگر این باورها ناسالم باشند ممکن است تا بزرگسالی ادامه پیدا کنند و باعث مشکلات عاطفی و رفتاری شوند. اما در روش های درمان و پیشگیری از شکل گیری طرحواره نقص و شرم کودک و نوجوان تلاش می شود این الگوها به موقع شناسایی و اصلاح شوند تا آینده ای سالم تر و آرام تر برای کودک ساخته شود.
درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان چیست؟
درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان یک روش درمانی عمیق و کاربردی می باشد که از ترکیب چند رویکرد مؤثر روان درمانی مثل شناختی رفتاری، تجربی، میان فردی و روانکاوی شکل گرفته است.
هدف این روش شناسایی و تغییر الگوهای فکری و احساسی منفی می باشد که از سال های ابتدایی زندگی در ذهن فرد ریشه گرفته اند. بسیاری از این الگوها آن قدر تکرار شده اند که به صورت ناخودآگاه بر تصمیم ها، احساسات و روابط کودکان اثر می گذارند.
درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان به ویژه زمانی مفید است که روش های درمانی قبلی نتیجه مطلوبی نداشته اند. این رویکرد کمک می کند ریشه مشکلات عاطفی شناخته شده و به جای درمان سطحی، تغییراتی ماندگار و عمیق در رفتار و احساس فرد ایجاد گردد.
مراحل درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان
روش درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان بر این باور است که بسیاری از باورها و واکنش های هیجانی کودک ریشه در تجربه های سال های اولیه زندگی او دارند و اگر به موقع شناخته نشوند می توانند تا بزرگسالی ادامه پیدا کنند. در این نوع درمان به کودک یا نوجوان کمک می شود تا افکار و احساسات منفی خود را بهتر بشناسد و به تدریج آن ها را با الگوهای سالم تر و سازنده تر جایگزین نماید. به این طریق کودک احساس امنیت، آرامش و اعتمادبه نفس بیشتری را تجربه می کند. از جمله مراحل درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان عبارتند از:
ارزیابی اولیه
در جلسات ابتدایی درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان، درمانگر با گفت وگو، مشاهده و گاهی استفاده از پرسشنامه های تخصصی، طرحواره های فعال کودک یا نوجوان را شناسایی می کند. هدف این مرحله به دست آوردن یک تصویر روشن از الگوهای فکری و هیجانی می باشد که بیشترین تأثیر را بر رفتار و احساسات او دارند.
آگاهی
در این مرحله از درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان کودک یا نوجوان به صورت تدریجی و قابل فهم با طرحواره های خود آشنا می شود. او یاد می گیرد این الگوها چگونه در موقعیت های روزمره ظاهر می شوند و چه تأثیری بر احساسات، روابط و تصمیم هایش می گذارند. در واقع می توان گفت این بخش کمک می کند فرد به جای سرزنش خود، با درک و آگاهی بیشتری به درونش نگاه کند.
تغییر
در مرحله تغییر تمرکز بر جایگزین کردن افکار، احساسات و رفتارهای ناسالم با الگوهای سالم و انعطاف پذیر است. کودک یا نوجوان به کمک درمانگر یاد می گیرد واکنش های جدید و مؤثرتری را تمرین کند؛ واکنش هایی که به بهبود حال روحی، افزایش اعتمادبه نفس و ایجاد تغییرات مثبت و ماندگار در زندگی او منجر می شوند.
میزان اهمیت درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان چقدر است؟
قطعا می دانید که کودکی و نوجوانی از حساس ترین و تعیین کننده ترین دوره های زندگی هر فرد هستند؛ دورانی که پایه های شخصیت، نگاه به خود و شیوه ارتباط با دنیا شکل می گیرد. در این سنین کودکان و نوجوانان به دلیل تجربه های محدود و وابستگی عاطفی به والدین و اطرافیان بیشتر در معرض شکل گیری باورهای نادرست و طرحواره های ناسازگار قرار می گیرند.
برای مثال کودکی که مدام با انتقاد مقایسه یا سرزنش روبه رو می شود ممکن است به تدریج به این باور برسد که «به اندازه کافی خوب نیست» یا «دوست داشتنی نیست». بی شک اگر این باورها اصلاح نشوند می توانند در سال های بعد به شکل اضطراب، افسردگی، افت اعتمادبه نفس یا مشکلات رفتاری خود را نشان دهند.
لازم به گفتن است که درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان در این مرحله نقش بسیار مهمی دارد. چون به کودک و نوجوان کمک می کند ریشه این افکار و احساسات منفی را بشناسد و یاد بگیرد آن ها را به شیوه ای سالم تر تغییر دهد.
البته باید بدانید که این رویکرد درمانی فقط به حل مشکلات فعلی محدود نمی شود بلکه مثل یک سرمایه گذاری روانی عمل نموده و از شکل گیری آسیب های عمیق تر در آینده پیشگیری می نماید. در واقع درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان به کودک و نوجوان کمک می کند با ذهنی آرام تر، احساس ارزشمندی بیشتر و توانایی بهتر در مدیریت احساسات، مسیر رشد و زندگی خود را ادامه دهد.
عوامل بروز طرحواره نقص و شرم در کودکان
طرحواره نقص و شرم در کودکان معمولاً نتیجه تجربه هایی است که کودک یا نوجوان در سال های حساس رشد خود پشت سر می گذارد. البته نوع رفتار والدین، فضای خانه و میزان امنیت عاطفی نقش بسیار مهمی در شکل گیری این الگوهای ذهنی دارند. اما به طور کلی مهم ترین عوامل اثرگذار طرحواره نقص و شرم در کودکان عبارت اند از:
محرومیت عاطفی
وقتی کودک محبت، توجه، درک و حمایت عاطفی کافی را از والدین یا مراقبان اصلی خود دریافت نکند به تدریج این احساس در او شکل می گیرد که «دوست داشتنی نیست» یا «کسی حامی اش نیست». چنین تجربه ای می تواند زمینه ساز طرحواره هایی مانند رهاشدگی، بی اعتمادی و محرومیت عاطفی شود.
بدرفتاری و سوءاستفاده فیزیکی
تجربه خشونت، تنبیه های شدید یا هر نوع آزار جسمی، عاطفی و جنسی، تأثیر عمیقی بر روان کودک می گذارد. این تجربه ها اغلب باعث شکل گیری احساس ناامنی، ترس، شرم و بی اعتمادی می شوند و طرحواره هایی مانند آسیب پذیری، بی اعتمادی و احساس نقص را در ذهن کودک ایجاد می کنند.
غفلت و نادیده گرفتن نیازهای اساسی
کودکان برای رشد سالم به نیازهای پایه ای مثل خوراک، پوشاک، سرپناه، بهداشت و مراقبت نیاز دارند. وقتی این نیازها نادیده گرفته شوند کودک ممکن است به این باور برسد که «ارزش مراقبت شدن را ندارد». چنین شرایطی می تواند منجر به شکل گیری طرحواره هایی مانند محرومیت، بی کفایتی و بی اعتمادی شود.
تحقیر و انتقاد مداوم
سرزنش، مقایسه، تحقیر و انتقادهای پی درپی به ویژه از سوی والدین یا افراد مهم زندگی کودک تأثیر مخربی بر عزت نفس و در نتیجه ایجاد طرحواره نقص و شرم در کودکان دارد. در این حالت کودک کم کم خود را ناقص، ناتوان یا بی ارزش می بیند و طرحواره هایی مانند شرم، نقص و بی کفایتی در او شکل می گیرد.
روش های درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان
درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان از روش ها و تکنیک های متنوعی استفاده می کند تا به بچه ها کمک کند احساسات، افکار و باورهای عمیق و گاه پنهان خود را بهتر بشناسند و به تدریج آن ها را تغییر دهند. این تکنیک ها متناسب با سن، شرایط و توانایی کودک یا نوجوان انتخاب می شوند تا روند درمان برای او قابل فهم، امن و اثربخش باشد. مهم ترین این تکنیک ها عبارت اند از:
بازی درمانی
بازی زبان طبیعی کودکان است. بسیاری از کودکان نمی توانند احساسات یا تجربه های درونی خود را با کلمات بیان کنند اما در قالب بازی به راحتی آن ها را نشان می دهند. درمانگر با استفاده از بازی، به دنیای درونی کودک نزدیک می شود طرحواره های فعال را شناسایی نموده و به کودک کمک می کند تجربه های هیجانی سالم تری را جایگزین الگوهای منفی نماید.
هنر درمانی
در هنر درمانی، کودک یا نوجوان از طریق نقاشی، کاردستی، مجسمه سازی یا فعالیت های خلاقانه دیگر، احساسات و افکار خود را بروز می دهد. این روش به ویژه برای کودکانی که در بیان کلامی احساسات مشکل دارند بسیار مؤثر بوده و به آن ها کمک می کند بدون فشار و اجبار، دنیای درونیشان را نشان دهند و آرام آرام تغییر دهند.
گفت وگو درمانی
در این روش از درمان و پیشگیری از شکلگیری طرحواره نقص و شرم در کودکان، درمانگر با زبان ساده و متناسب با سن کودک یا نوجوان درباره احساسات، افکار و باورهای او گفت وگو می کند. این گفتگوها به فرد کمک می کند طرحواره های خود را بشناسد، دلیل شکل گیری آن ها را درک کند و راه های سالم تری برای فکر کردن و رفتار کردن بیاموزد.
آموزش مهارت های اجتماعی و عاطفی
یادگیری مهارت هایی مثل مدیریت استرس، کنترل هیجان ها، حل مسئله و برقراری ارتباط مؤثر نقش مهمی در کاهش اثر طرحواره های ناسازگار دارد. این مهارت ها به کودک و نوجوان کمک می کنند در موقعیت های چالش برانگیز واکنش های سالم تر و منطقی تری داشته باشند.