هر آدمی یک شخصیت منحصربه فرد دارد؛ یعنی شیوه خاص خودش در فکر کردن، احساس کردن و رفتار کردن. اما گاهی بعضی افراد الگوهای فکری و رفتاری دارند که سالم نیست و روی کار و روابطشان تاثیر منفی می گذارد. یکی از این وضعیت ها، اختلال شخصیت ضد اجتماعی یا ASPD می باشد. افرادی که این اختلال را دارند معمولاً به قوانین و هنجارهای جامعه پایبند نیستند و برای حقوق و احساسات دیگران اهمیتی قائل نمی شوند. بعضی ها به این حالت سایکوپاتی هم می گویند. در ادامه قرار است به زبان ساده درباره علائم، علت ها و راه های درمان شخصیت ضد اجتماعی صحبت کنیم.
اختلال شخصیت ضد اجتماعی چیست؟
اختلال شخصیت ضد اجتماعی نوعی مشکل در سلامت روان می باشد که در آن فرد اهمیتی به درست یا غلط بودن رفتارهایش نمی دهد و احساسات و حقوق دیگران برایش معنای چندانی ندارد. این افراد معمولاً برای کارهای آسیب زننده خود پشیمان نمی شوند و نسبت به پیامدهای رفتاری که به دیگران صدمه می زند بی تفاوت هستند یا آن را منطقی جلوه می دهند.
افراد مبتلا به این اختلال بیشتر از دیگران قانون را نادیده می گیرند و احتمال درگیر شدنشان در جرم بالاتر است. ممکن است زیاد دروغ بگویند، رفتارهای خشونت آمیز یا ناگهانی از خود نشان دهند و سراغ مصرف مواد بروند. علاوه بر این معمولاً در انجام مسئولیت هایشان در خانواده، محل کار یا درس کم کاری دارند و ثبات رفتاری کمی نشان می دهند.
علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی
افرادی که دچار اختلال شخصیت ضد اجتماعی هستند معمولاً رفتاری دارند که با چارچوب های اخلاقی و اجتماعی همخوان نیست. آن ها تفاوت میان درست و غلط را نادیده می گیرند و برای رسیدن به خواسته های خود از دروغ گفتن یا فریب دیگران ابایی ندارند. امنیت خود و اطرافیان برایشان اهمیت چندانی ندارد و به احساسات دیگران بی توجه اند.
اغلب دیگران را وسیله ای برای منافع شخصی خود می بینند و تصمیم های ناگهانی و بدون فکر می گیرند. حس برتری و تکبر در رفتارشان دیده می شود و قانون یا هنجارهای جامعه را بارها زیر پا می گذارند. رفتارهای پرخاشگرانه یا خشونت آمیز از آن ها دور نیست و معمولاً پس از آسیب زدن به دیگران احساس گناه نمی کنند. همچنین در انجام وظایف شغلی، خانوادگی یا مالی خود دچار بی نظمی و بی مسئولیتی می شوند که این موارد می تواند روابطشان را به شدت دچار مشکل کند.
ویژگی ها و نشانه های شخصیت ضد اجتماعی
افرادی که این اختلال را تجربه می کنند معمولاً مجموعه ای از رفتارها و واکنش ها دارند که از همان سال های کودکی تا بزرگسالی دیده می شود. آن ها اغلب مشکلات خود را به گردن دیگران می اندازند و به جای پذیرفتن مسئولیت، دیگران را مقصر می دانند.
- زیر پا گذاشتن قانون
- آسیب رساندن به اموال عمومی
- فریبکاری برای رسیدن به منافع شخصی از الگوهای رفتاری رایج در آن هاست.
- در کودکی هم ممکن است رفتارهایی مثل آزار حیوانات، آتش افروزی یا تمایل شدید به سلطه گری در آن ها دیده شود.
- این افراد معمولاً تصمیم هایی ناگهانی گرفته و بدون فکر کردن به پیامدها عمل می کنند.
- تحریک پذیری و پرخاشگری در آن ها زیاد است
- گاهی این رفتارها به درگیری های فیزیکی منجر می شود.
- ناتوانی در همدلی باعث می شود درد و رنج دیگران را درک نکنند و از کارهای آسیب زننده خود پشیمان نشوند.
- روابطشان اغلب ناپایدار، پراسترس یا توهین آمیز است
- ممکن است نسبت به فرزندان خود نیز رفتارهای آزاردهنده یا بی توجهی نشان دهند.
- دروغ گویی مداوم و فریبکاری برای کسب منفعت شخصی نیز از نشانه های ثابت این الگوی شخصیتی است.
علت های ابتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی
همانطور که پیش تر نیز گفته شد شخصیت هر انسان در نتیجه ترکیبی از ویژگی های ژنتیکی و تجربه هایی که در سال های اولیه زندگی می گذراند شکل می گیرد. وقتی این دو عامل در مسیر سالمی قرار نگیرند احتمال بروز اختلالاتی مثل شخصیت ضد اجتماعی بیشتر می شود. در ادامه مهم ترین دلایلی که می توانند زمینه ساز این اختلال باشند را توضیح می دهم.
عوامل ژنتیکی
برخی افراد از نظر وراثتی حساس تر هستند و آمادگی بیشتری برای ابتلا به این اختلال دارند. اگرچه هنوز ژن دقیق و مشخصی پیدا نشده، اما تحقیقات نشان می دهد که این اختلال در میان اعضای نزدیک خانواده فرد مبتلا بیشتر دیده می شود. در واقع ژنتیک به تنهایی علت اصلی نیست اما می تواند فرد را نسبت به اثرات منفی محیط آسیب پذیرتر کند.
شرایط خانوادگی و محیط رشد
محیطی که کودک در آن بزرگ می شود نقش بسیار مهمی در شکل گیری شخصیت او دارد. تجربه هایی مثل خشونت خانوادگی، بی توجهی والدین، کودک آزاری، سوءاستفاده کلامی یا جسمی و زندگی در خانواده هایی که نظم و حمایت کافی ندارند می تواند احتمال ابتلا به این اختلال را بالا ببرد. کودکی که در چنین شرایطی رشد می کند ممکن است رفتارهای ناسالم اطرافیانش را الگو قرار دهد و در آینده همان ها را تکرار کند. وقتی خانواده نتواند به کودک مهارت هایی مانند کنترل رفتار، همدلی و نظم شخصی را بیاموزد زمینه برای مشکلات رفتاری جدی در بزرگسالی فراهم می شود.
تغییرات ساختاری در مغز
بعضی عوامل محیطی مانند مصرف سیگار توسط مادر در دوران بارداری یا آسیب های عصبی می توانند روی ساختار مغز تأثیر بگذارند. از این رو می توان گفت بسیاری از افراد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی در بخشی از مغز به نام لوب فرونتال تفاوت هایی دارند؛ ناحیه ای که مسئول تصمیم گیری، کنترل هیجان و برنامه ریزی است. این تغییرات می تواند باعث شود فرد به سمت رفتارهای پرخطر، هیجان طلبی و تصمیم گیری های عجولانه کشیده شود.
عوامل بیولوژیکی و شیمیایی مغز
ناهنجاری در سطح بعضی مواد شیمیایی مغز به ویژه سروتونین که نقش مهمی در تنظیم خلق وخو دارد می تواند روی واکنش های هیجانی و رفتاری فرد تأثیر بگذارد. وقتی این مواد در تعادل نباشند کنترل تکانه ها و مدیریت احساسات برای فرد دشوارتر می شود و این موضوع می تواند زمینه ساز رفتارهای آسیب زا یا تحریک پذیری بالا باشد.
تفاوت اختلال شخصیت ضد اجتماعی با جامعه ستیزی
گاهی واژه «جامعه ستیزی» برای افرادی به کار می رود که رفتارهایی مشابه مبتلایان به اختلال شخصیت ضد اجتماعی دارند، اما این دو یکسان نیستند. در واقع جامعه ستیزی اصطلاحی غیررسمی و عمومی است که بیشتر در گفت وگوهای روزمره یا در رسانه ها شنیده می شود.
در حالی که اختلال شخصیت ضد اجتماعی (ASPD) یک تشخیص بالینی دقیق در حوزه روان پزشکی است. هر دو مفهوم در ویژگی هایی مانند بی توجهی به حقوق دیگران، نبود احساس وجدان و تمایل به رفتارهای قانون گریز شباهت دارند، اما ASPD بر اساس معیارهای علمی و روان شناختی سنجیده می شود و برای تشخیص آن نیاز به ارزیابی تخصصی وجود دارد.
روش های تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی
افراد مبتلا به شخصیت ضد اجتماعی معمولاً نمی پذیرند که به کمک نیاز دارند. بسیاری از آن ها تنها زمانی به پزشک مراجعه می کنند که با مشکلات دیگری مانند افسردگی، اضطراب یا پیامدهای استفاده از مواد مخدر و الکل روبه رو شده باشند. چون این افراد در بیان احساسات و علائم خود چندان دقیق نیستند. از این رو پزشک برای ارزیابی، رفتار و نحوه ارتباط آن ها با دیگران را بررسی نموده و از خانواده یا اطرافیانشان اطلاعات بیشتری می گیرد. پس از معاینه کامل و کنار گذاشتن سایر اختلالات احتمالی، متخصص فرد را برای بررسی دقیق تر به روان پزشک یا روان شناس ارجاع می دهد تا ارزیابی جامعی از وضعیت روانی، الگوهای فکری، روابط اجتماعی و پیشینه خانوادگی انجام شود.
در روند تشخیص اختلال شخصیت ضد اجتماعی موارد زیر مورد بررسی قرار می گیرد:
- فریبکاری و تمایل به دروغ گفتن
- تصمیم گیری های ناگهانی و بدون فکر
- ارزیابی رفتارها و الگوهای روانی فرد
- بی توجهی نسبت به امنیت خود یا دیگران
- مرور سوابق شخصی، خانوادگی و پزشکی
- بی مسئولیتی در کار و روابط اجتماعی
- نداشتن احساس پشیمانی یا عذاب وجدان
- بی توجهی به قوانین و هنجارهای جامعه
- تحریک پذیری یا رفتارهای پرخاشگرانه
درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی
درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی معمولاً با چالش های بسیاری همراه است. چون بسیاری از مبتلایان احساس نمی کنند که رفتارشان مشکل دارد یا نیاز به کمک دارند. در بیشتر موارد زمانی وارد درمان می شوند که به دلیل ارتکاب جرم یا تخلف قانونی با اجبار وارد سیستم درمانی شده باشند. باید توجه داشت که مجازات و تنبیه مانند زندان معمولاً تأثیری در بهبود رفتار این افراد ندارد و واکنش سازنده ای در آن ها ایجاد نمی کند. از جمله شایع ترین روش های درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی عبارتند از:
روان درمانی در درمان اختلال شخصیت ضد اجتماعی
روان درمانی یکی از مهم ترین روش هایی است که می تواند به افراد مبتلا کمک کند، هرچند اثربخشی آن کاملاً به شدت علائم و میزان همکاری فرد بستگی دارد. این نوع درمان معمولاً روی مهارت هایی تمرکز می کند که فرد در کنترل آن ها دچار مشکل است؛ مانند مدیریت خشم، کاهش رفتارهای خشونت آمیز و رسیدگی به اعتیاد.
درمان شناختی رفتاری یا CBT یکی از موثرترین رویکردها در این زمینه است. چون به فرد کمک می کند الگوهای فکری ناسازگار خود را بشناسد و با رفتارهای آسیب زا مقابله کند. البته برای ایجاد تغییر پایدار نیاز به جلسات طولانی مدت و پیوسته وجود دارد. در کنار آن گروه درمانی، خانواده درمانی و درمان مبتنی بر ذهن آگاهی نیز به فرد کمک می کنند تا توانایی درک احساسات خود و دیگران را تقویت کند و روابط سالم تری ایجاد کند.
دارودرمانی برای کنترل علائم اختلال شخصیت ضد اجتماعی
در حال حاضر هیچ دارویی به طور اختصاصی برای درمان مستقیم این اختلال تأیید نشده است. با این حال پزشکان برای کاهش علائم همراه، مانند اضطراب، افسردگی یا رفتارهای پرخاشگرانه، دارو تجویز می کنند. داروهای ضدافسردگی مثل سرترالین و فلوکستین با تنظیم سروتونین می توانند به بهبود خلق کمک کنند. داروهای ضدروان پریشی مانند ریسپریدون و کوئتیاپین معمولاً برای کنترل رفتارهای تهاجمی و کاهش تحریک پذیری استفاده می شوند. همچنین تثبیت کننده های خلق مانند لیتیوم و کاربامازپین در مدیریت نوسانات شدید رفتاری و هیجانی کاربرد دارند.