گیاه رازیانه یک گیاه معطر و علفی است که طول عمر آن به دو سال می رسد و در شرایط مناسب حتی تا حدود دو متر هم قد می کشد. ساقه این گیاه شیارهای منظم و موازی دارد و برگ های آن باریک و رشته ای هستند که ظاهر ظریفی به آن می دهند.
گل های زرد رازیانه به صورت خوشه ای در بخش بالایی ساقه نمایان می شوند و دانه های آن کوچک و کشیده هستند. این دانه ها عطر دلنشین و طعمی شیرین دارند و به همین دلیل در طب سنتی و آشپزی بسیار مورد توجه قرار گرفته اند.
رازیانه در آب و هوای مدیترانه ای رشد بسیار خوبی دارد و در ایران هم بیشتر در نواحی شمالی و دامنه های البرز به صورت خودرو دیده می شود.
ترکیبات گیاه رازیانه
گیاه رازیانه حدود ده درصد روغن و مقدار کمی مواد قندی و پروتئین دارد و حدود چهار درصد آن را اسانس تشکیل می دهد. روغن این گیاه شامل چهار درصد اسید پالمیتیک و بیست و دو درصد اسید اولئیک و چهارده درصد اسید لینوئیک و شصت درصد اسید پتروسلینیک است. اسانس رازیانه از تقطیر بخار میوه آن به دست می آید و مایعی به رنگ زرد می باشد.
خواص دارویی گیاه رازیانه
گیاه رازیانه از دیدگاه طب سنتی ایران طبعی گرم و خشک دارد. ریشه این گیاه گرم تر از سایر بخش های آن است. از جمله خواص آن می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- یک اشتها آور مقوی برای بدن است.
- نفخ و گاز معده را از بین می برد.
- قاعده آور می باشد.
- برگ های رازیانه خاصیت ادرارآوری دارند.
- جوشانده ریشه رازیانه اثر ملین و مسهل دارد.
- روغن تخم رازیانه کرم روده را از بین می برد.
- حالت تهوع را برطرف می سازد.
- برای رفع آسم و سرفه و تنگی نفس از دم کرده تخم رازیانه به میزان سه فنجان در روز استفاده کنید.
- برای درمان اسهال رازیانه را با زیره سبز به نسبت مساوی دم کرده و به بیمار بدهید.
- می توان از رازیانه به عنوان داروی ضدنفخ به این شکل استفاده کرد. پنج گرم پودر انیسون و پنج گرم پودر زیره کرمانی و پنج گرم پودر تخم گشنیز و پنج گرم پودر رازیانه را با هم مخلوط کنید و در یک لیتر آب جوش بریزید و ده دقیقه بگذارید دم بکشد. سپس آن را صاف کرده و کم کم بنوشید.
- رازیانه به دلیل داشتن هورمون زنانه رشد دختران را تسریع می کند.
- این گیاه مغز را فعال می سازد.
- ریشه رازیانه دارای ماده ای به نام کومارین است. چون این ماده رقیق کننده خون محسوب می شود افرادی که مبتلا به تصلب شرایین یا انسداد رگ ها هستند می توانند از جوشانده ریشه رازیانه بهره مند شوند.
- دردهای مفاصل را تسکین می دهد.
- اشتها را افزایش می دهد.
- یک راهکار عالی برای از بین بردن درد آرتروز می باشد
- رازیانه آب چشم را برطرف کرده و تاریکی دید را رفع می کند.
- برای درمان یرقان بهتر است رازیانه را با شیرین بیان دم کرده و در مواقع لازم مصرف نمایید.
طرز استفاده از گیاه رازیانه
- دم کرده رازیانه: یک قاشق چای خوری رازیانه را کوبیده و در یک لیوان آب جوش بریزید و ده دقیقه بگذارید دم بکشد.
- دم کرده برگ رازیانه: سی گرم برگ رازیانه را در یک لیتر آب جوش ریخته و ده دقیقه دم کنید. این دم کرده مقوی اعصاب است و هضم غذا را سریع می کند.
مضرات گیاه رازیانه
رازیانه طبع گرمی دارد و برای گرم مزاج ها مناسب نمی شود. چنین افرادی بهتر است آن را با سکنجبین مصرف کنند. زیاده روی در مصرف رازیانه معده را ضعیف کرده و تشنج ایجاد می نماید.
نیازهای اکولوژیکی گیاه رازیانه
رازیانه گیاهی مدیترانه ای است و هوای گرم برای رشد و نمو آن مطلوب می باشد. به طور کلی کشت این گیاه در مناطقی با تابستان طولانی و زمستان ملایم موفقیت آمیزتر است. جوانه زنی در دمای شش تا هشت درجه سانتی گراد صورت می گیرد ولی دمای مطلوب برای این مرحله شانزده تا بیست درجه سانتی گراد می باشد.
پی اچ مناسب خاک برای رازیانه بین ۴/۸ تا ۸ قرار دارد. خاک های لوم رسی که دارای مواد غذایی و ترکیبات هوموسی کافی باشند بهترین خاک برای رویش این گیاه محسوب می شوند. کشت باید در زمین هایی با آب کافی انجام گیرد. دمای مطلوب در طول رویش و تشکیل میوه بیست تا بیست و دو درجه سانتی گراد است.
در زمستان های طولانی و بسیار سرد ریشه گیاه دچار سرمازدگی می شود. آبیاری در زمان مناسب تأثیر مثبتی بر کمیت و کیفیت مواد مؤثر رازیانه دارد. بهترین زمان برای آبیاری ابتدای رویش گیاه و مرحله تشکیل ساقه و همچنین مرحله نمو گل ها می باشد.
آماده سازی خاک برای کشت رازیانه
گیاه رازیانه در طول رویش به مواد غذایی نسبتاً زیادی نیاز دارد. کودهای حیوانی کاملاً نپوسیده تأثیر نامناسبی بر ریشه این گیاه می گذارند. از این رو دقت زیادی در افزودن کودهای حیوانی به زمین های کشت رازیانه الزامی است.
توجه به مقدار کودهای ازته نیز ضرورت دارد زیرا مصرف زیاد ازت رشد رویشی گیاه را تحریک کرده و رشد زایشی و گل دهی و تشکیل میوه را مختل می سازد. در نهایت عملکرد گیاه را به شدت کاهش می دهد. افزایش نامناسب ازت خاک علاوه بر افت عملکرد باعث کاهش مقاومت گیاه در برابر سرمای زمستان نیز می شود.
به همین دلیل اواخر تابستان کودهای کاملاً پوسیده را به زمین اضافه می کنند و سپس شخم عمیقی می زنند. کودهای شیمیایی مورد نیاز را نیز به خاک افزوده و با دیسک به عمق بیست تا بیست و پنج سانتی متر در خاک مدفون می نمایند. در نهایت زمین را تسطیح کرده و بستر خاک را برای کاشت آماده می کنند.
تاریخ و فواصل کاشت گیاه رازیانه
رازیانه دوره رویش نسبتاً طولانی دارد. بنابراین کاشت این گیاه باید اوایل سال یعنی اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام شود. بذرهایی که در پاییز کاشته شده اند در سال بعد و در دمای شش تا هشت درجه سانتی گراد با توجه به رطوبت مناسب خاک شروع به رویش می کنند.
بذرها در ردیف هایی به فاصله سی و شش تا چهل و هشت سانتی متر کشت می شوند. اگر فاصله ردیف ها کمتر از این مقدار باشد عملکرد به شدت افت می کند. عمق کاشت بذر رازیانه دو تا سه سانتی متر باید باشد. تعداد بذر در هر متر طول ردیف شصت تا هشتاد عدد و مقدار بذر برای هر هکتار هشت تا ده کیلوگرم مناسب است.
مراحل کاشت رازیانه
از آنجایی که بذر گیاه رازیانه از قوه رویشی مناسبی برخوردار است در نتیجه کشت مستقیم در زمین اصلی نتایج مطلوبی به همراه دارد. به همین خاطر است که در بیشتر کشورها از همین روش برای کشت رازیانه استفاده می کنند. کشت به صورت ردیفی و با دستگاه ردیف کار غلات انجام می گیرد. پس از کاشت باید زمین را آبیاری نمود.
مراقبت و نگهداری گیاه رازیانه
وجین علف های هرز در فصل بهار یعنی خرداد ضروری است. با استفاده از علف کش های مناسب نیز می توان با علف های هرز مبارزه کرد. از جمله این علف کش ها می توان مرکازین و آفالون را نام برد. آفات در طول رویش ممکن است خسارات سنگینی به رازیانه وارد کنند.
رازیانه را هیچ گاه نباید در مجاورت گیاهان سمی مانند بذرالبنج و گیاهان مشابه کشت نمود زیرا هنگام برداشت احتمال دارد بذر رازیانه با بذر این گیاهان مخلوط شود و مصرف آن موجب مسمومیت گردد.
برداشت گیاه رازیانه
میوه های رازیانه به طور همزمان نمی رسند و پس از رسیدن از گیاه جدا شده و در اطراف پراکنده می شوند. به همین دلیل باید پیش از ریزش محصول را برداشت کرد. چون رازیانه ساقه بلندی دارد معمولاً برداشت آن تا حدودی دشوار است. با استفاده از ماشین برداشت غلات می توان دانه های رازیانه را نیز برداشت نمود.
زمان مناسب برای برداشت در سال اول رویش اوایل مهر است ولی در سال دوم و سوم این زمان به اوایل شهریور تغییر پیدا می کند. محصول را می توان در دو مرحله برداشت کرد. در مرحله اول شاخه ها و سرشاخه های حامل چتر به طول سی تا پنجاه سانتی متر را قطع کرده و هفت تا چهارده روز روی زمین می گذارند. این مدت به آب و هوای منطقه بستگی دارد. در مرحله دوم این اندام ها را با کمباین برداشته و بذرها را از سایر بخش ها جدا می نمایند. برداشت در دو مرحله به اوضاع اقلیمی محل کشت وابسته است.
در صورت نامساعد بودن هوا و رطوبت بالا برداشت دو مرحله ای توصیه نمی شود زیرا ممکن است در مدتی که اندام ها روی زمین قرار دارند مورد حمله قارچ ها و باکتری ها و سایر عوامل مخرب واقع شوند و کیفیت مواد مؤثر را تحت تأثیر منفی قرار دهند. در این شرایط بهتر است برداشت در یک مرحله صورت گیرد و شاخه ها و سرشاخه های حامل چتر یکجا قطع شوند.
رطوبت بیش از حد مجاز در بذر رازیانه مناسب نیست و بر کیفیت رویشی و مواد مؤثر آن اثر منفی می گذارد. به همین دلیل پس از برداشت باید بذرها را خشک کرد. عمل خشک کردن را می توان در سایه یا با استفاده از خشک کن های الکتریکی انجام داد.