با کودک حساس و زودرنج خود چگونه رفتار کنیم؟ نحوه برخورد ما با آدم های دیگر و دنیای پیرامونمان دقیقاً به ویژگی های شخصیتی ما بستگی دارد و یکی از این ویژگی ها حساسیت زیاد و زودرنج بودن است. شاید ما بزرگسال ها بتوانیم شرایط سخت و چالش های زندگی را مدیریت کنیم و با آن ها کنار بیاییم اما کودک حساس و زودرنج توانایی کمی برای مقابله با محیط بیرون و سازگاری با آن دارد.
اگر ما نسبت به این موضوع بی توجه باشیم و اهمیت ندهیم احتمال اینکه کودک به مشکلاتی مثل اوتیسم یا بیش فعالی و همچنین اضطراب و افسردگی دچار شود بسیار زیاد است. به همین دلیل والدین حتماً باید با ویژگی های خاص کودکان حساس آشنا باشند و بدانند چطور باید با آن ها رفتار کنند. در این مقاله قصد داریم نحوه رفتار با کودک حساس و زودرنج را بررسی کنیم. پس با ما همراه باشید.
آشنایی با کودک حساس و زودرنج
تا به حال به این فکر کرده اید که چرا برخی از کودکان به شدت حساس هستند؟ حساسیت و زودرنجی مثل یک واکنش بدن به مواد خاص می باشد که تعادل سلامتی را به هم می زند. در مورد کودکان هم دقیقاً همین اتفاق می افتد و آن ها نسبت به یک موضوع یا محرک خاص، واکنش های شدیدی نشان می دهند و خیلی راحت کنترل اعصاب خود را از دست می دهند.
همان طور که ویژگی هایی مثل خجالتی بودن یا مهربانی هم بخشی از شخصیت هر فرد است، حساسیت و زودرنجی هم یکی از ویژگی های شخصیتی کودکان به حساب می آید. بنابراین برای اینکه بتوانیم علت گریه ها و بهانه های آن ها را بفهمیم، اول باید با ویژگی های اصلی شان آشنا شویم.
ویژگی های کودک حساس و زودرنج
باید بدانید که کودکان حساس و زودرنج فقط اهل گریه کردن و اذیت کردن اطرافیان نیستند بلکه آن ها توانایی درک احساسات دیگران را هم دارند. اگر یاد بگیرید چطور با آن ها ارتباط برقرار کنید و با آن ها مهربان باشید برخورد با آن ها دیگر آن قدر سخت و خسته کننده نخواهد بود. این بچه ها به خاطر حساسیت عاطفی بالا، خیلی خوب می توانند حال شما را درک کنند و در مواقعی که نیاز به همراه و همدم دارید دوستان بسیار صمیمی و خوبی برایتان خواهند بود. در ادامه به سراغ مهم ترین نشانه های زودرنجی در بچه ها می رویم.
حساسیت نسبت به نور و سروصدا و دیگر محرک های محیطی
نشانه های حساسیت و زودرنجی از همان روزهای نوزادی دیده می شود. بعضی نوزادها نسبت به صدا بسیار حساس تر از بقیه هستند و با کوچک ترین صدایی بی قرار می شوند و گریه شان می گیرد. به این بچه ها می گویند که اشک شان دم مشک شان است چون با هر محرک آزاردهنده ای ناراحتی شان را نشان می دهند و به راحتی آرامش خود را از دست می دهند.
حساسیت اضطرابی و تحریک پذیری
خطرناک ترین ویژگی این کودکان حساسیت اضطرابی است. آن ها همیشه در حالت آماده باش به سر می برند و با کوچک ترین اتفاق ناخوشایند دچار دلشوره می شوند. حتی اگر لحن صدای شما کمی تغییر کند یا صدایتان کمی بلندتر از قبل شود متوجه می شوند و نگران می شوند. این نوع حساسیت یکی از دلایل اصلی ایجاد اضطراب در کودکان و نوجوانان به حساب می آید و نباید به سادگی از کنار آن عبور کرد.
لجبازی و منفی گرایی
اگر به سلیقه ها و علایق این بچه ها احترام نگذارید حتماً نتیجه اش را با لجبازی آن ها خواهید دید. کودکان لجباز از زورگویی متنفرند و هیچ وقت حاضر نیستند زیر بار حرف زور بروند. نکته جالب این است که آن ها احترام را به خوبی می فهمند و اگر شما با مهربانی و احترام با آن ها رفتار کنید قدردان زحمات شما خواهند بود و رابطه شان با شما نزدیک تر می شود.
بهانه گیری و لوس بودن
این کودکان به دلیل اینکه توان تحمل کمتری در برابر سختی ها دارند کمی بهانه گیر و لوس به نظر می رسند. آن ها همیشه در حال شکایت کردن هستند و مسائل کوچکی مثل دیر آماده شدن غذا یا دیرتر رفتن به رختخواب می تواند آن ها را ناراحت کند.
خودآگاهی و حساسیت هیجانی
کودکان زودرنج احساسات خود را عمیق تر و دقیق تر از دیگر بچه ها می فهمند. مثلاً شادی و لذت یا ترس و عصبانیت در وجود آن ها شدیدتر تجربه می شود. همین موضوع درباره کودکان حساس و زودرنج هم صدق می کند چون آن ها هیجان های خود را به ویژه هیجان های ناخوشایند سریع تشخیص می دهند و کوچک ترین ناراحتی یا شکست کافی است تا دلتنگ شوند و صبرشان تمام شود.
قدرت همدلی بالا
همان طور که احساسات درونی خود را خوب می شناسند حال دیگران را هم به سادگی درک می کنند. دوستی های این بچه ها عمیق و ماندگار است و مهربانی و صمیمیت از خصوصیات بارز آن ها به حساب می آید. این کودکان به حرف ها و نظرات اطرافیان احترام می گذارند و در رفتارشان اخلاق نقش پررنگی دارد.
درونگرایی و خجالتی بودن
به علت واکنش شدید به محرک های اطراف، این بچه ها تنهایی را ترجیح می دهند و در جمع های کوچک و صمیمی احساس بهتری دارند. برعکس حضور در مهمانی و فضاهای پرجمعیت تمرکزشان را از بین می برد و روحیه شان را خراب می کند.
روش های رفتار با کودک حساس و زودرنج
رفتار با کودک زودرنج به والدینی نیاز دارد که از صبر و حساسیت بالایی برخوردار باشند. آن ها برای سازگار شدن با محیط های جدید، زمان و فضای بیشتری لازم دارند و گاهی ممکن است رفتارشان باعث کلافگی والدین شود. بنابراین باید سبک فرزندپروری خود را با نیازهای این کودکان هماهنگ کنید تا آن ها بتوانند کم کم یاد بگیرند با چالش های زندگی روبرو شوند. رعایت نکات زیر در نحوه برخورد با کودکان زودرنج بسیار حیاتی است.
پرورش سبک دلبستگی ایمن
امنیت اصلی ترین نیاز و حتی مهم ترین رفتار با کودک زودرنج می باشد. کودکان حساس و زودرنج می باشد. چون سیستم عصبی آن ها به محرک های محیطی واکنش های شدیدی نشان می دهد، نیاز مبرم به امنیت روانی دارند. برای اینکه بتوانید اعتماد فرزندتان را جلب کنید و یک دلبستگی ایمن در او بسازید، این موارد را رعایت کنید:
- از روش فرزندپروری مقتدرانه استفاده کنید.
- همیشه با جملات محبت آمیز، عشق و علاقه خود را به کودک نشان دهید.
- به حرف ها و دردهای او گوش دهید و هرگز او را متهم یا قضاوت نکنید.
- همیشه حامی و پشتیبان فرزندتان باشید تا بداند در سختی ها می تواند روی شما حساب کند.
- اگر اشتباه کردید، از کودک عذرخواهی کنید.
- و هرگز به او دروغ نگویید.
آموزش شناسایی و بیان هیجانات
کودکان حساس و زودرنج هیجان های منفی را با شدت و تکرار بیشتری تجربه می کنند. اگر واکنش درستی به احساسات آن ها نشان دهید، آن ها به جای پرخاشگری یا قهر کردن، یاد می گیرند چگونه احساسات خود را مدیریت کنند. برای این کار از روش های زیر استفاده کنید:
- با نام بردن از احساسی که کودک دارد، به او کمک کنید کلمات بیشتری برای توصیف حال خود پیدا کند. مثلا بگویید: «فکر کنم خیلی ناراحتی» یا «انگار خیلی عصبانی هستی».
- وقتی نام احساسات را می برید، به او نشان دهید که آن حس (حتی اگر منفی باشد) را کاملاً درک می کنید.
- مهم ترین نکته این است که هرگز احساسات کودک را نادیده نگیرید. جملاتی مثل «این قدر حساس نباش» یا «چقدر لوسی» فقط اوضاع را بدتر می کند.
آموزش مهارت حل مسئله
روش های حل مسئله به دو نوع هیجان مدار و مشکل مدار تقسیم می شوند. چون کودکان زودرنج هیجانات بسیار شدیدی دارند، معمولاً با احساسات خود به مسائل برخورد می کنند. پس باید به آن ها کمک کنید تا یاد بگیرند:
بدانند چه زمانی ابراز احساسات یا حتی کمی لجبازی و قهر کردن قابل قبول است و چه زمانی باید به قوانین و محدودیت ها احترام بگذارند.
به جای رفتارهای پرخاشگرانه مثل پرت کردن یا شکستن اسباب بازی، یاد بگیرند که خواسته شان را بیان کنند. مثلا اگر از قانون «نپریدن روی مبل» ناراحت شده اند، می توانند بگویند که دوست دارند روی چیزی بپرند و برای این کار راه حلی مثل داشتن یک ترامپولین پیدا کنید. به جای واکنش های هیجانی، یاد بگیرند که دنبال راهی برای حل واقعی مشکل باشند.
ساختن محیطی منظم و آرام در خانه
یکی دیگر از روش های رفتار با کودک زودرنج، ساختن محیطی آرام برای او در خانه می باشد. نظم و ترتیب برای تمام کودکان اهمیت دارد اما برای بچه های بسیار حساس، این موضوع حیاتی تر است. برای کمک به آن ها، این چند مورد را در نظر بگیرید:
- یک برنامه روزانه مشخص داشته باشید و سعی کنید طبق همان برنامه پیش بروید.
- حتماً برنامه را برای کودک توضیح دهید و قبل از اینکه هر کاری شروع شود، به او خبر بدهید.
- تا جایی که می توانید از تغییرات ناگهانی در کارهای روزمره خودداری کنید.
- به یاد داشته باشید که کودکان حساس برای عادت کردن به اتفاقات و موقعیت های جدید، زمان بیشتری لازم دارند؛ پس با حوصله با آن ها برخورد کنید.
- همیشه سعی کنید کودک را از دعواها و بحث های خانوادگی دور نگه دارید، چون این مسائل خیلی سریع باعث اضطراب او می شود.
درک و پذیرش حساسیت و زودرنجی کودک
زودرنج بودن یک ویژگی است که از نظر زیستی در وجود کودک است و نمی شود آن را به راحتی تغییر داد. بنابراین بهترین راه این است که این ویژگی را در فرزندتان بپذیرید. وقتی حساسیت او را بخشی جدایی ناپذیر از شخصیتش بدانید، می توانید درک و ارتباط بهتری با او برقرار کنید. به جای اینکه مدام تلاش کنید تا زودرنجی او را از بین ببرید، یاد بگیرید با او همراه شوید. او به جای تلاش شما برای تغییر دادن، به درک و همدلی شما نیاز دارد.
تعیین محدودیت های منطقی به جای تنبیه و اجبار
وقتی کودک در حالت زودرنجی و از دست دادن کنترل است، هرگز او را تنبیه نکنید؛ چون تنبیه فقط باعث می شود کودک احساس گناه و شرم بیشتری پیدا کند. به جای تنبیه و زورگویی، از این روش ها برای آرام کردن او استفاده کنید:
به جای اینکه بگویید «رفتار تو مرا عصبانی کرد»، بگویید «دادوبیداد کردن تو مرا عصبانی کرد». با این کار به جای اینکه شخصیت او را هدف قرار دهید، فقط روی رفتار اشتباهش تمرکز می کنید.
وقدری که او عصبانی یا ناراحت است، او را به یک جای آرام ببرید تا بتواند آرام شود. دقت کنید که این کار را برای تنبیه او انجام ندهید، بلکه به او توضیح دهید که این کار برای کمک به آرام شدن و کنترل خودش است.
تعیین محدودیت های منطقی و واقعی به کودک کمک می کند تا نظم، امنیت و خودکنترلی بیشتری در زندگی اش پیدا کند. پس با بزرگ تر شدن فرزند، قوانین جدید را مرحله به مرحله برایش تعیین کنید.