گیاه کتان چیست؟ روش کاشت، نگهداری و مهم ترین کاربردهای آن

گیاه کتان یا لینوم با نام علمی Linum Usitatissimum یکی از گیاهانی است که انسان از هزاران سال پیش آن را کشت می کرد. ارزش این گیاه فقط به گل های زیبا و ظاهر ظریف آن محدود نمی شود. به عنوان مثال از ساقه کتان الیاف بلند و مقاومی به دست می آید که برای تولید پارچه کتانی استفاده می شود. دانه های آن نیز خوراکی هستند و از آن ها روغن کتان تهیه می شود.

تخم کتان مواد مغذی زیادی دارد و در طب سنتی و صنایع غذایی هم مورد استفاده قرار می گیرد. این گیاه معمولاً در زمین های کشاورزی وسیع کاشته می شود اما اگر فضای کوچکی در اختیار داشته باشید می توانید آن را در باغچه نیز پرورش دهید. کتان در پایان دوره رشد خود به ارتفاعی نزدیک به ۹۰ سانتی متر می رسد و گل های آبی و ظریفی تولید می کند.

مشخصات ظاهری گیاه کتان

گیاه کتان معمولاً یک ساقه اصلی دارد. گل ها و میوه های گیاه در بخش بالایی ساقه شکل می گیرند و دانه ها نیز درون همین میوه ها قرار دارند. برگ های کتان دمبرگ ندارند و به صورت متناوب در دو طرف ساقه قرار گرفته اند. رنگ برگ ها سبز مایل به خاکستری است و حالت افتاده و باریک آن ها باعث می شود ساقه کتان ظاهری ظریف و سبک داشته باشد.

روی برگ های کتان لایه ای مومی دیده می شود. طول برگ ها معمولاً بین ۲۵ تا ۳۵ میلی متر است و عرض آن ها از حدود ۲ تا ۱۵ میلی متر تغییر می کند. بعضی برگ ها بریدگی هایی دارند که ظاهر باریک و کشیده آن ها را بیشتر نمایان می کند.

گل آذین کتان در قسمت بالایی ساقه شکل می گیرد. ساقه اصلی در این بخش به چند شاخه فرعی تقسیم می شود و هر شاخه معمولاً به یک گل ختم می شود. پس از پایان گل دهی هر گل به یک میوه تبدیل خواهد شد.

گل کتان از گل های پنج قسمتی است و قابلیت خودباروری دارد. رنگ گل ها با توجه به نوع گیاه متفاوت است و می تواند آبی یا بنفش روشن باشد. بعضی گونه ها گل های بنفش تیره یا قرمز دارند و رنگ های زرد و سفید و صورتی نیز در میان آن ها دیده می شود. هر گل پنج گلبرگ و پنج کاسبرگ دارد و پنج پرچم و بساک در مرکز آن قرار گرفته است.

میوه کتان به شکل کپسولی با پنج خانه دیده می شود. در هر کپسول معمولاً حدود ۱۰ دانه وجود دارد. دانه ها کشیده و تقریباً مستطیل شکل هستند. یک سمت آن ها پهن تر است و سمت دیگر به نوک باریکی ختم می شود. رنگ دانه ها نیز می تواند از قهوه ای مایل به زرد و زرد تیره تا قهوه ای مایل به سیاه و سیاه تغییر کند.

انواع گیاه کتان

گیاه کتان را معمولاً به دو گروه اصلی تقسیم می کنند. تفاوت این دو گروه بیشتر به شکل ساقه و میزان تولید الیاف یا دانه مربوط می شود.

کتان لیفی fiber flax

گیاه کتان لیفی ساقه ای بلند دارد و تعداد شاخه های فرعی آن کم است. بیشتر انشعاب های این نوع کتان در قسمت بالایی ساقه دیده می شود. هدف اصلی از کاشت کتان لیفی به دست آوردن الیاف آن است.

الیاف موجود در ساقه این گیاه طول زیادی دارند و با توجه به شرایط رشد می توانند حدود ۱ تا ۴ سانتی متر طول داشته باشند. قطر الیاف نیز معمولاً بین ۸ تا ۲۵ میکرون است و میانگین آن حدود ۱۲ تا ۱۸ میکرون گزارش می شود.

الیاف کتان لیفی نرم و بلند هستند و کیفیت مناسبی برای ریسندگی دارند. به همین دلیل از این نوع کتان بیشتر در تولید نخ و پارچه استفاده می شود. هرچه ساقه بلندتر و صاف تر باشد کیفیت الیاف نیز بهتر خواهد بود.

کتان روغنی Seed Flax

گیاه کتان روغنی ساقه کوتاه تری دارد و در قسمت های مختلف آن شاخه های بیشتری شکل می گیرد. همین شاخه های بیشتر باعث می شوند تعداد گل و در نتیجه میزان تولید دانه افزایش پیدا کند.

الیاف این نوع کتان کیفیت لازم برای ریسندگی را ندارند و به همین دلیل هدف اصلی از کاشت آن تولید روغن و دانه است. میزان روغن موجود در دانه کتان روغنی معمولاً بین ۳۰ تا ۴۰ درصد است و در بعضی ارقام به حدود ۴۵ درصد نیز می رسد.

کتان روغنی برای رشد مناسب و تشکیل دانه به هوای گرم نیاز دارد. اگر دمای محیط در طول دوره رشد مناسب باشد دانه ها بهتر شکل می گیرند و مقدار روغن بیشتری در خود ذخیره می کنند.

نیازهای اکولوژیکی گیاه کتان برای رشد

گیاه کتان از گیاهان سازگار با آب و هوای مدیترانه ای است. این گیاه برای رشد مناسب به رطوبت کافی و هوای نسبتاً گرم نیاز دارد. بذر کتان معمولاً ۷ تا ۱۲ روز پس از کاشت جوانه می زند. دمای مناسب در این مرحله نقش مهمی در سرعت سبز شدن بذرها دارد.

اگر دمای محیط بیش از اندازه پایین باشد رشد گیاه کند می شود و کیفیت محصول کاهش پیدا می کند. در مرحله جوانه زنی دمای منفی ۴ تا منفی ۵ درجه سانتی گراد می تواند به گیاه آسیب جدی بزند و باعث خشک شدن بوته های جوان شود.

ارقام پاییزه کتان مقاومت بیشتری در برابر سرما دارند. بعضی از این ارقام می توانند دمای حدود منفی ۱۲ درجه سانتی گراد را نیز تحمل کنند. با این حال گیاهانی که به رشد کامل رسیده اند معمولاً نسبت به بوته های جوان مقاومت بیشتری در برابر سرما دارند.

گیاه کتان را می توان در بیشتر خاک ها کشت کرد اما خاک های کاملاً سبک برای رشد آن مناسب نیستند. خاک عمیق با بافت متوسط و مواد غذایی کافی انتخاب بهتری است. وجود کلسیم در خاک نیز به رشد بهتر گیاه کمک می کند.

شرایط لازم برای رشد و پرورش گیاه کتان

برای پرورش گیاه کتان باید پیش از کاشت به دما و رطوبت و کیفیت خاک توجه کنید. اگر این نیازها از ابتدا تأمین شوند گیاه رشد یکنواخت تری خواهد داشت و میزان تولید دانه یا الیاف آن نیز افزایش پیدا می کند.

محیط و دمای مورد نیاز کتان

گیاه کتان برای رشد به آب و هوای گرم و معتدل و رطوبت کافی نیاز دارد. کتان لیفی بیشتر در مناطق مرطوب رشد می کند. کتان روغنی نیز در مناطقی که بارندگی مناسب دارند عملکرد بهتری نشان می دهد.

تابستان گرم و ملایم همراه با بارندگی منظم برای کتان مناسب است. بارندگی باید به اندازه باشد و با شدت زیاد انجام نشود. بارش شدید می تواند به ساقه ها آسیب بزند و باعث خوابیدن بوته ها روی زمین شود.

تابستان خشک و بسیار گرم نیز کیفیت کتان را پایین می آورد. در این شرایط الیاف ساقه کوتاه می شوند و ارزش کمتری پیدا می کنند. کمبود آب همچنین می تواند تشکیل دانه را کاهش دهد و باعث شود محصول نهایی روغن کمتری داشته باشد.

کتان از گیاهان روز بلند است. وقتی طول روز به حدود ۱۶ تا ۱۸ ساعت برسد گل دهی گیاه سرعت بیشتری پیدا می کند و مرحله گل دهی معمولاً طی ۱۰ تا ۱۵ روز کامل می شود.

سرما و یخبندان رشد کتان را محدود می کنند. اگر گیاه در زمان رشد با یخبندان روبه رو شود هم مقدار محصول کم می شود و هم کیفیت الیاف و دانه ها افت می کند.

کود دهی گیاه کتان

استفاده درست از کود حیوانی می تواند عملکرد دانه کتان را افزایش دهد. برای کشت های وسیع توصیه می شود هنگام آماده سازی زمین در فصل پاییز حدود ۳۰ تا ۴۰ تن کود حیوانی در هر هکتار به خاک اضافه شود.

کتان در طول رشد به مقدار متعادلی ازت و فسفر و پتاسیم نیاز دارد. این عناصر را می توان همزمان با آماده سازی زمین به خاک افزود. میزان مصرف باید بر اساس آزمایش خاک و شرایط زمین تعیین شود. مصرف بی برنامه کود ممکن است به جای افزایش محصول به گیاه آسیب بزند.

ازت بیش از اندازه باعث می شود ساقه ها ضعیف شوند و بوته ها روی زمین بخوابند. این اتفاق که ورس نام دارد برداشت را دشوار می کند و عملکرد محصول را پایین می آورد.

فسفر یکی از عناصر مهم برای کتان است. وجود مقدار کافی فسفر به افزایش عملکرد دانه و روغن کمک می کند و باعث می شود محصول زودتر به مرحله رسیدگی برسد.

خاک و PH مناسب گیاه کتان

خاک مناسب برای کشت گیاه کتان باید عمق کافی داشته باشد و آب بتواند به راحتی در آن نفوذ کند. خاک هایی با اسیدیته خنثی یا کمی اسیدی برای این گیاه مناسب هستند. محدوده مطلوب PH معمولاً بین ۵.۵ تا ۷ در نظر گرفته می شود.

خاک های رسی که زهکشی مناسبی دارند می توانند برای کتان مناسب باشند. خاک نباید بیش از اندازه فشرده باشد زیرا ریشه ها در چنین شرایطی به اکسیژن کافی دسترسی پیدا نمی کنند. خاک های نسبتاً عمیق و دارای مواد غذایی کافی نیز رشد ساقه و تشکیل دانه را بهتر می کنند.

زمین های بسیار سبک و شنی معمولاً آب و مواد غذایی را به خوبی نگه نمی دارند. خاک های خیلی آهکی یا بسیار اسیدی نیز برای رشد مطلوب کتان انتخاب مناسبی نیستند. پیش از کاشت بهتر است PH خاک و میزان مواد غذایی آن بررسی شود تا کمبودهای احتمالی برطرف شود.

زمان، فواصل کاشت و تکثیر گیاه کتان

برای کاشت گیاه کتان روغنی اوایل بهار زمان مناسبی است. در کشت های زراعی معمولاً نیمه دوم اسفند برای کاشت در نظر گرفته می شود. البته زمان دقیق کاشت باید با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه انتخاب شود.

بذر کتان به شکل ردیفی کاشته می شود. فاصله مناسب بین ردیف ها حدود ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر است. در زمین های وسیع این کار با دستگاه بذرکار غلات انجام می گیرد.

عمق کاشت بذر به بافت خاک بستگی دارد و معمولاً بین ۲ تا ۳ سانتی متر در نظر گرفته می شود. در خاک های سنگین بذر را کمی سطحی تر می کارند تا جوانه بتواند راحت تر از خاک خارج شود. در خاک های سبک می توان بذر را کمی عمیق تر قرار داد تا رطوبت بیشتری در اطراف آن باقی بماند.

پس از کاشت باید رطوبت خاک حفظ شود. آبیاری سنگین ممکن است بذرها را جابه جا کند یا باعث پوسیدگی آن ها شود. آبیاری سبک و منظم در روزهای نخست به سبز شدن یکنواخت بذرها کمک می کند.