یکی از پرسش های مهم علاقه مندان به باغداری این است که چالکود درختان چیست و چگونه انجام می شود؟ بسیاری از باغ ها به دلیل فقر خاک یا برداشت مداوم محصولات با کمبود عناصر غذایی روبه رو هستند. در چنین شرایطی درخت نمی تواند مواد موردنیاز خود را به اندازه کافی از خاک دریافت کند و به تدریج ضعیف می شود.
چالکود یکی از روش های موثر برای رساندن مواد غذایی به بخش های فعال ریشه است. در این روش کود درون چاله هایی مشخص در اطراف درخت قرار می گیرد تا به تدریج و هم زمان با آبیاری در اختیار ریشه قرار بگیرد. در ادامه توضیح می دهیم چالکود چیست و چگونه باید آن را انجام داد. همچنین درباره بهترین زمان چالکود درختان و کودهای مناسب برای این کار صحبت خواهیم کرد.
چالکود درختان چیست؟
اگر بخواهیم به زبان ساده توضیح دهیم که چالکود درختان چیست باید بگوییم چالکود نوعی کوددهی عمقی به درختان است. در این روش چند چاله در محدوده سایه انداز درخت حفر می شود. سپس کودهای آلی یا شیمیایی مناسب درون چاله ها قرار می گیرند و روی آن ها با خاک پوشانده می شود.
این کودها معمولا به صورت تدریجی آزاد می شوند. به همین دلیل مواد غذایی موردنیاز درخت برای مدت طولانی تری در اطراف ریشه باقی می ماند. چالکود بیشتر برای تامین نیاز درخت در فصل استراحت و آغاز فصل رشد انجام می شود.
ریشه های فعال و جوان درخت معمولا در فاصله ای مشخص از تنه قرار دارند. این ریشه ها وظیفه جذب آب و عناصر غذایی را بر عهده دارند. زمانی که کود در نزدیکی همین ریشه ها قرار بگیرد احتمال جذب آن افزایش پیدا می کند.
چالکود می تواند به جبران کمبود عناصری مانند فسفر و پتاسیم کمک کند. همچنین در صورت استفاده صحیح از کودهای آلی می تواند ساختار خاک را بهبود دهد. نتیجه این کار معمولا رشد بهتر شاخه ها و برگ ها و افزایش کیفیت گل و میوه است. با این حال چالکود زمانی نتیجه مطلوبی دارد که بر اساس سن درخت و نوع خاک و نیاز غذایی گیاه انجام شود. استفاده بیش از اندازه از کود می تواند به ریشه آسیب بزند و حتی باعث مسمومیت درخت شود.
نحوه چالکود درختان
برای اجرای چالکود ابتدا باید محدوده سایه انداز درخت را مشخص کنید. سایه انداز همان محدوده ای است که شاخه ها و برگ های درخت روی زمین سایه ایجاد می کنند. بخش زیادی از ریشه های فعال در همین محدوده قرار دارد.
در بیشتر درختان ریشه های جوان و جذب کننده در نزدیکی انتهای شاخه های جانبی گسترش پیدا می کنند. به همین دلیل چاله ها نباید بیش از اندازه به تنه نزدیک باشند. فاصله مناسب به سن درخت و اندازه سایه انداز بستگی دارد.
برای حفر چاله ها ابتدا چند نقطه مناسب در اطراف درخت انتخاب کنید. بهتر است این نقاط در مسیر جریان آب آبیاری قرار داشته باشند تا کود به تدریج با رطوبت خاک ترکیب شود و به ریشه برسد.
هنگام حفر چاله باید به ریشه های درخت توجه کنید. اگر به ریشه های قطور و اصلی برخورد کردید محل حفر مناسب نیست. در این شرایط بهتر است محل چاله را کمی جابه جا کنید. آسیب زدن به ریشه های اصلی می تواند سلامت درخت را تهدید کند.
در حالت معمول حداقل دو چاله در دو طرف درخت حفر می شود. این چاله ها باید روبه روی یکدیگر قرار بگیرند. در درختان بزرگ تر یا درختانی که سایه انداز گسترده تری دارند تعداد چاله ها افزایش پیدا می کند.
اگر دو درخت در فاصله کمی از یکدیگر قرار داشته باشند ممکن است یک چاله در محدوده مشترک ریشه های آن ها ایجاد شود. در این حالت نباید مقدار کود را دو برابر کنید. مصرف بیش از اندازه کود می تواند غلظت مواد غذایی را در خاک افزایش دهد و به ریشه هر دو درخت آسیب برساند.
در باغ هایی که آبیاری به صورت غرقابی یا شیاری انجام می شود می توان به جای حفر چاله های جداگانه از چاله های ردیفی یا کانال های کم عمق استفاده کرد. این روش باعث می شود کود در مسیر حرکت آب قرار بگیرد و به شکل یکنواخت تری در اطراف ریشه ها پخش شود.
پس از حفر چاله ها معمولا ابتدا مقداری کود دامی پوسیده در کف آن ها ریخته می شود. سپس ترکیب کودهای موردنیاز در لایه میانی قرار می گیرد. در پایان نیز روی کود با خاک پوشانده می شود تا ریشه ها مستقیما با کود شیمیایی تماس نداشته باشند.
ابعاد مناسب چالکود درختان
ابعاد چاله ها باید با سن درخت و گستردگی ریشه ها هماهنگ باشد. برای درختان بالغ معمولا چاله هایی با عمق حدود ۵۰ تا ۶۰ سانتی متر در نظر گرفته می شود. این عمق کمک می کند کود در محدوده ریشه های فعال قرار بگیرد.
برای درختان جوان که کمتر از سه سال عمر دارند بهتر است چاله ها کم عمق تر باشند. عمق حدود ۳۰ سانتی متر برای این درختان معمولا مناسب تر است. ریشه درختان جوان هنوز به اندازه کافی گسترش پیدا نکرده است و حفر چاله های عمیق ممکن است به ریشه های آن ها آسیب بزند.
تعداد چزند
تعداد چاله ها معمولا بین دو تا چهار عدد برای هر درخت. درختان بزرگ و قدیمی ممکن است به چاله های بیشتری نیاز داشته باشند. فاصله چاله ها از تنه نیز باید بر اساس اندازه سایه انداز تعیین شود.
در خاک های شنی ریشه ها معمولا گستردگی بیشتری دارند و آب و مواد غذایی با سرعت بیشتری از خاک عبور می کنند. در این نوع خاک می توان چاله ها را در بخش بیرونی محدوده سایه انداز ایجاد کرد. معمولا نیمه بیرونی سایه انداز برای این کار مناسب است.
در خاک های رسی حرکت آب و مواد غذایی کندتر است. در چنین خاکی چاله ها را می توان در بخش بیرونی تر سایه انداز ایجاد کرد. تقسیم محدوده سایه انداز به سه بخش و انتخاب یک سوم بیرونی یکی از روش های رایج برای تعیین محل چاله ها است.
بهتر است چاله ها در یک نقطه متمرکز نباشند. توزیع مناسب چاله ها در اطراف درخت باعث می شود مواد غذایی در بخش وسیع تری از خاک پخش شود و ریشه ها دسترسی بهتری به کود داشته باشند.
تعداد چاله ها در چالکود چگونه محاسبه می شود ؟
تعداد چاله ها در چالکود به عوامل مختلفی بستگی دارد. سن درخت و قطر سایه انداز و نوع خاک و وضعیت تغذیه ای درخت از مهم ترین عوامل هستند.
سن درخت
درختان جوان یک تا پنج ساله معمولا به دو تا چهار چاله نیاز دارند. در این سن ریشه ها هنوز به طور کامل توسعه پیدا نکرده اند و مصرف مقدار زیاد کود می تواند به آن ها آسیب بزند. برای درختان میانسال پنج تا پانزده ساله معمولا چهار تا شش چاله توصیه می شود. این درختان ریشه های گسترده تری دارند و نیاز غذایی آن ها نیز بیشتر است.
درختان بالغ که بیش از پانزده سال عمر دارند ممکن است به شش تا هشت چاله نیاز داشته باشند. البته تعداد دقیق چاله ها باید بر اساس اندازه درخت و شرایط خاک تعیین شود. بزرگ بودن درخت به تنهایی دلیل کافی برای افزایش مقدار کود نیست.
قطر سایه انداز درخت
قطر سایه انداز تصویر مناسبی از گستردگی ریشه های درخت به ما می دهد. هرچه سایه انداز بزرگ تر باشد معمولا ریشه ها نیز در محدوده وسیع تری قرار گرفته اند.
یک قاعده کلی این است که به ازای هر متر قطر سایه انداز یک تا دو چاله ایجاد شود. این قاعده برای همه درختان به شکل یکسان قابل اجرا نیست. نوع درخت و قدرت رشد ریشه ها نیز باید در نظر گرفته شود.
نوع خاک و وضعیت تغذیه ای درخت
در خاک های فقیر و کم مواد معمولا تعداد چاله ها کمی بیشتر در نظر گرفته می شود. این کار باعث می شود کود در چند نقطه مختلف قرار بگیرد و ریشه ها دسترسی یکنواخت تری به مواد غذایی داشته باشند.
در خاک های حاصلخیز و غنی ممکن است تعداد کمتری چاله کافی باشد. پیش از تصمیم گیری بهتر است وضعیت خاک با آزمایش مشخص شود. آزمایش خاک از مصرف بی رویه کود جلوگیری می کند و ترکیب مناسب تری در اختیار باغدار قرار می دهد.
اگر درخت نشانه هایی مانند زردی برگ ها و کاهش رشد و ریزش گل و میوه یا خشکیدگی سرشاخه ها داشته باشد ممکن است به کوددهی اصلاحی نیاز داشته باشد. با این حال تشخیص کمبود غذایی باید تا حد امکان بر اساس آزمایش خاک و برگ انجام شود.
فاصله چاله ها از تنه درخت
چاله ها نباید بیش از اندازه به تنه نزدیک باشند. نزدیک بودن چاله به تنه احتمال آسیب دیدن ریشه های اصلی را افزایش می دهد و جذب کود را نیز کاهش می دهد.
برای درختان جوان معمولا فاصله نیم تا یک متر از تنه مناسب است. درختان بالغ به دلیل داشتن سایه انداز و سیستم ریشه گسترده تر ممکن است به فاصله یک تا دو متر از تنه نیاز داشته باشند.
مزایای چالکود کردن درختان
چالکود یکی از روش های موثر برای رساندن تدریجی مواد غذایی به ریشه درختان است. مهم ترین مزایای این روش عبارت اند از:
- تامین مواد غذایی موردنیاز درخت از فصل زمستان تا آغاز فصل رشد
- تقویت عمومی درخت و افزایش توان آن برای تولید شاخه و برگ
- کاهش ریزش گل و افزایش احتمال تشکیل میوه
- افزایش کیفیت و اندازه محصولات در صورت انتخاب ترکیب غذایی مناسب
- کمک به رشد و گسترش ریشه های فعال
- کاهش فشار ناشی از خشکی و تغییرات دمایی
- بهبود ساختمان خاک در محدوده ریشه
- افزایش نفوذپذیری آب و مواد آلی در خاک
- کمک به کاهش خشکیدگی سرشاخه های درختان میوه
- افزایش برگ دهی و بهبود رنگ برگ ها
- کاهش رشد برخی علف های هرز با بهبود شرایط رشد درخت
- افزایش بازده مصرف کود
- کاهش هدررفت کود در سطح خاک
- کمک به رساندن کودهای کم تحرک به عمق مناسب خاک
برخی عناصر غذایی مانند فسفر و بسیاری از ترکیبات معدنی در خاک حرکت کمی دارند. زمانی که این عناصر روی سطح خاک پخش می شوند ممکن است به خوبی به ریشه های فعال نرسند. چالکود این مواد را در عمق مناسب و نزدیک به محدوده ریشه قرار می دهد.
کودهای آلی نیز در صورت استفاده صحیح می توانند به افزایش فعالیت میکروارگانیسم های مفید خاک کمک کنند. این موضوع باعث بهبود شرایط ریشه و افزایش توان درخت برای جذب مواد غذایی می شود.
باید توجه داشت که چالکود به تنهایی جایگزین همه برنامه های تغذیه ای باغ نیست. درختان در فصل رشد ممکن است به کوددهی تکمیلی نیاز داشته باشند. برنامه تغذیه باید بر اساس نوع درخت و شرایط اقلیمی و نتیجه آزمایش خاک تنظیم شود.
بهترین زمان چالکود درختان
بهترین زمان چالکود درختان معمولا از اواخر پاییز تا پایان زمستان است. در این زمان بسیاری از درختان وارد دوره استراحت شده اند و فعالیت رویشی آن ها کاهش پیدا کرده است.
چالکود پاییزه را می توان پس از ریزش برگ ها انجام داد. این زمان فرصت کافی در اختیار کود قرار می دهد تا با بارندگی و آبیاری در خاک پخش شود. البته در مناطقی که بارندگی شدید وجود دارد باید احتمال شسته شدن بخشی از مواد غذایی را در نظر گرفت.
در بسیاری از باغ ها بهمن ماهولا کاهش پیدا برای چالکود در نظر گرفته می شود. در این زمان سرمای شدید معمولا کاهش پیدا کرده است و هنوز درخت وارد مرحله جدی رشد بهاره نشده است.
چالکود زمستانه باید پیش از آغاز گل دهی و رشد فعال درخت انجام شود. اگر عملیات به زمانی موکول شود که درخت وارد فصل رشد شده است ممکن است جذب کود با سرعت کافی انجام نشود.
در مناطق بسیار سرد بهتر است چالکود پیش از یخ زدگی کامل خاک انجام شود. در مناطق گرم تر می توان این کار را تا اواخر زمستان ادامه داد. زمان دقیق به آب وهوا و نوع درخت و وضعیت رطوبت خاک بستگی دارد.
پس از قرار دادن کود در چاله ها باید روی آن ها با خاک پوشانده شود. چاله های باز می توانند باعث خشک شدن ریشه ها یا جمع شدن آب در یک نقطه شوند. همچنین احتمال تماس مستقیم ریشه با کود در چاله های بدون پوشش بیشتر است.
کودهای مناسب برای چالکود پاییز و زمستانه
ترکیب کود چالکود باید بر اساس نیاز واقعی درخت انتخاب شود. استفاده از یک نسخه ثابت برای همه باغ ها همیشه نتیجه مناسبی ندارد. نوع درخت و سن آن و جنس خاک و نتیجه آزمایش خاک در انتخاب کود نقش مهمی دارد.
- برخی کودهای آماده مخصوص چالکود دارای ترکیبی از عناصر پرمصرف و کم مصرف هستند. این محصولات ممکن است شامل نیتروژن و فسفر و پتاسیم و عناصر ریزمغذی مانند آهن و روی و منگنز و مس و بور و منیزیم باشند.
- برخی محصولات آماده مقدار مشخصی گوگرد و مواد آلی نیز دارند. وجود مواد آلی می تواند به بهبود ساختمان خاک کمک کند. گوگرد نیز در بعضی خاک ها برای اصلاح شرایط خاک و کمک به جذب عناصر غذایی استفاده می شود.
- در روش ترکیبی می توان پس از آزمایش خاک از موادی مانند نیترات و سولفات و کودهای فسفره و ترکیبات پتاسیمی و عناصر کلاته استفاده کرد. گوگرد میکرونیزه و بوراکس و مولیبدات سدیم نیز در صورت وجود کمبود و با نظر کارشناس قابل استفاده هستند.
- مقدار نیتروژن در چالکود معمولا باید با دقت انتخاب شود. مصرف بیش از اندازه نیتروژن می تواند رشد رویشی را بیش از حد افزایش دهد. در برخی شرایط نیز باعث کاهش کیفیت میوه و افزایش ریزش گل یا میوه می شود.
- کود حیوانی مورد استفاده در چالکود باید کاملا پوسیده باشد. کود دامی تازه می تواند باعث افزایش دمای اطراف ریشه شود و بذر علف های هرز و عوامل بیماری زا را وارد خاک کند.
- پیش از خرید کود بهتر است ابتدا کمبودهای خاک و درخت مشخص شود. استفاده هم زمان از چند کود مشابه بدون محاسبه مقدار عناصر می تواند باعث شورشدن خاک و آسیب به ریشه شود.
ترکیبات مورد نیاز برای چالکود کردن درختان
پس از حفر چاله ها بهتر است ابتدا یک لایه از کود حیوانی پوسیده در کف چاله قرار بگیرد. این لایه به افزایش مواد آلی خاک کمک می کند و محیط مناسب تری برای فعالیت ریشه ایجاد خواهد کرد.
در لایه میانی می توان ترکیب کودهای موردنیاز درخت را قرار داد. این ترکیب ممکن است شامل کودهای فسفره و پتاسیمی و مقدار کنترل شده ای از کود نیتروژنه باشد. عناصر ریزمغذی نیز تنها در صورت وجود کمبود باید به ترکیب اضافه شوند.
در پایان بهتر است لایه ای از کود دامی پوسیده یا خاک مناسب روی مواد غذایی قرار بگیرد. تماس مستقیم ریشه با کودهای شیمیایی می تواند باعث سوختگی ریشه شود. به همین دلیل کود نباید به شکل فشرده و مستقیم روی ریشه ها ریخته شود.
به طور کلی برای تهیه ترکیب چالکود دو روش وجود دارد. در روش نخست عناصر موردنیاز بر اساس آزمایش خاک انتخاب می شوند و سپس به مقدار مشخص با یکدیگر ترکیب می شوند. این روش دقت بیشتری دارد و برای باغ هایی مناسب است که کمبودهای غذایی آن ها مشخص شده است.
در روش دوم از کودهای گرانوله آماده مخصوص چالکود استفاده می شود. این کودها معمولا ترکیبی از چند عنصر غذایی را در خود دارند و استفاده از آن ها ساده تر است. با این حال مقدار مصرف باید مطابق دستور درج شده روی بسته بندی و شرایط درخت باشد.
پس از ریختن ترکیبات درون چاله ها باید سطح چاله با خاک همسطح شود. فشرده کردن بیش از اندازه خاک مناسب نیست زیرا جریان آب و هوا را در اطراف ریشه کاهش می دهد.
چالکود زمانی بهترین نتیجه را ایجاد می کند که با آبیاری صحیح و هرس مناسب و کنترل آفات و بیماری ها همراه باشد. تغذیه درخت یک فرایند پیوسته است و تنها با یک نوبت کوددهی نمی توان همه نیازهای گیاه را برطرف کرد.